Бидний өвөг дээдсээс уламжлагдаж ирсэн “73 мэдвэл зохихуй” гэж юу вэ

Доктор П.Нэргүй

Бидний өвөг дээдсүүд 73 мэдвэл зохихуй гэдгийг амьдралын хаа туршид баримталж явсан. Энэ 73 мэдвэл зохихуй дотроо хэд хэдэн хэсгээс бүрэлддэг. Энэ 73-аас 16-г бид “Хөх толбо” сонин дээр дурьдаж тайлбарласан. Энэ 16-г хар зөн гэж нэрлэдэг. Өвөг дээдэс маань 16 хар зөнгөөс гадна 16 хар зэм гэдгийг бас учрыг нь тайлж, дотоод холбоос уялдааг нь олсон. 16 хар зэм бол нийгмийг бүхэлд нь унагахад дэглэмийг сууриар нь донсолгоход аюул учруулдаг тийм зэмийн тухай ярьж байна. Энэ 16 хар зэм бол 16 хар зөнтэй адил гурван хэсгээс бүрэлдэж байгаа. Эхнийх нь таван тамлал, дараачийнх нь долоон доройтуулал, гуравдахь нь дөрвөн үхвэр. Ийм ангилалтайгаар 16 хар зэмийн асуудлыг гаргаж тавьсан. Бид 16 хар зэмийг дурдъя. 16 хар зэмийн 5 тамлалд дараах зүйлүүд орж байгаа юм. Үүнд тархигүй ганганацарууд, баялгаа бусдад булаалгах, улсаа мунхагжуулах, засаг зарчим хариуцлагыг мөхөөх, гэгээрлийг тэнэглэл хэмээжхойд насандаа жаргахыг номлодог. Ийм таван зүйл бол таван тамлалд ордог юм. 16 хар зэмд 7 доройтуулал гэж байгаа.

Үүнд дараах долоон доройтуулал орж байгаа, монголчуудыг архичид, өвчтөнгүүд болгох, тусгаар тогтнолыг нь булшлах, хохирлоор нь улсыг дампууруулах, харийхныг дуурайх, аймшгийг дээдлэх, нийгмийг живүүлэх, сэрэхүйг хоослох зэрэг 7 зүйлийг доройтуулал гэдэг нэр томъёогоор томъёолсон. 16 хар зэмийн 4 үхвэр гэдэгт улсаа ханзлах, тэгш эрх гэгчээр засгийг үгүйсгэх, баялгаа зээлийн төлбөрт өгөж улсаа хоосруулах, монголчуудыг өстөнгүүд болгож алалцуулах зэрэг 4 зүйл орж байгаа юм. Тэгэхлээр Дээд онол дотор Дээд үнэн, Дээд сэтгэхүй, Дээд зөн зэрэг бол манай улсад олон зууны туршид тохиосон, туулж өнгөрүүлсэн хүнд бэрхшээлүүдийг цэгнэн дүгнэж 16 хар зөн, 16 хар зэм гэж томъёолсон. Үүнээс гадна, 16 хар зэм бол дотоод өвөрмөц шүтэлцэлтэй.Уг шүтэлцлийг дурьдаж харуулъя. Гадныхныг дууриах, мунхаглалыг дээдлэх явдал монголчуудын сэрэхүйг хоосолж биеийг нь сүг болгодог. Энэ гурван хар зэм дараагийн 3 хар зэмийг үүсгэнэ. Тархигүй ганганцарууд монголчуудыг өстөнгүүд болгох, архичид, өвчтөнгүүд гэсэн бүлэглэлүүдийг нийгэмд буулгаж өгдөг юм. Энэ ганганцарууд, өстөнгүүд, архичид, өвчтөнгүүд бас өөрийн гэсэн буруу ойлголт буруу үйлийг хийнэ. Тухайлбал одоо зовж хойд насандаа жаргана гэгч юмуу, эсвэл тэгш эрх зарлаж зовлонг жаргал мэтээр төсөөлөх, аль эсвэл амиа алдахыг зөвтгөх гэсэн ийм нийгэмд эвгүй үзэгдлүүдийг бий болгодог. 16 хар зэм бас сүйрлийг бадрал гэж үзэж улсаа панзлах үзэгдлийг үүсгэнэ. Улсаа панзлана гэдэг маань Их засагийг орхиж баялгаа бусдад булаалгах хохирлоор улсаа дампууруулах, баялгаа зээлийн төлбөрт өгч улсаа хоосруулах гэсэн ийм үр дагавруудыг араасаа дагуулдаг.

Ингээд бидний сая дээр дурьдсан арван 3 хар зэм, эцэст нь хариуцлагыг хоосолж, тусгаар тогтнолыг хямдруулж, түвшин сайхан нийгмийг булшлахад хүргэдэг. Энэ дээрх бидний дурьдсан 16 хар зэм манай оронд байна уу гэвэл байж байгаа. Учир нь бид үүнийг яагаад ярьж байгаа юм бэ гэвэл монголчууд найман зуун жилийн тэртээ онолын дээд сэтгэхүйтэй, Дээд онолтой, дээд үнэнийг тайлсан тэр гайхамшгаа бүгд мартчихсан байсан. Одоо үүнийг сэргээж ярих шаардлагатай. Гадныхны номлолоор, гадныхны бодлогоор, гадныхны зарчмаар ажиллах болохгүй гэдэг хүн бүхэнд ойлгогдож ирсэн. Их монгол улсыг байгуулах гэдэг тийм амархан үйл явц байгаагүй.Монголчууд 40 мянган жилийн тэртээгээс нийгмийн үзэгдлүүдийг өөрийнхөө оюун ухаанаар судалж онох алдах буруутах, ялах, ялагдах энэ бүх зовлонг туулж байж онолын дээд түвшинд очсон. Бид түрүүчийн ярилцлагад Их Тэмүжин Чингэс хааны агуу хоёр том гавъяаг дурьдаж хэлсэн.

Нэг нь, Дээд онол, нөгөөх нь 9 өлзий. Тэгэхлээр манай хөгшчүүд ер нь дээд онол руу орох тэр нарийн арга зүй, арга билгийг төгс эзэмшиж байж нийгмийнхээ үзэгдлүүдийг ойлгох дүгнэх, мэдсэнээ онол болгох, онолоо үзэл болгох, үзлээ том бодлого болгох, бодлогоо хэрэгжүүлэх явцад оносон алдсанаа цэгнэх энэ бүгдийг мэддэг байжээ гэсэн дүгнэлтийг өнөөдөр бид хийж байгаа юм.Үүнээс гадна бидний өвөг дээдсийн ялангуяа Чингэс хааны гоц гавъяаг дурьдаж байх хэрэгтэй. Юу вэ гэвэл, тусгаар тогтнол гэсэн асуудлыг монголчууд дээр үеэс маш өвөрмөц хэлбэрээр гаргаж тавьсан. Тусгаар тогтнолын асуудлыг ерөнхийлж ярьж байсан удаа нэг ч байхгүй. Яг бодит амьдралаас ургуулж ярьж байсан. Тусгаар тогтнол гурван түвшингээр яригддаг. Анхдагч түвшин, дундаж түвшин, дээд түвшин гэж. Анхдагч түвшин бол гэрийн онолын түвшинд тусгаар тогтнолын асуудлыг хөнддөг. Дараагийн дундаж түвшин бол андын түвшинд, эцэст дээд түвшинг улсын хэмжээнд, гүрний хэмжээнд ярьж байгаа юм. Одоо энэ асуудлыг тодруулъя. Монголчууд гэрийн онолыг боловсруулах явцад айлын таван тусгаар тогтнолыг ярьсан. Андын түвшинд үндэсний таван тусгаар тогтнолыг улс гүрний хэмжээнд таван тусгаар тогтнолыг илэрхийлж зааглаж ярьж байгаа юм.Үүний хамгийн гол зангилаа нь андын түвшинд ярьдаг үндэсний таван тусгаар тогтнол байгаа юм. Үндэсний таван тусгаар тогтнолыг анд хариуцсанаар айлын таван тусгаар тогтнол бодитой болж, улс гэрийн таван тусгаар т.огтнол 108 түвшин сайхныг олж амилдаг. Андууд үндэсний таван тусгаар тогтнолыг дараах таван чиглэлээр ярьж байгаа. Нэгдэх нь цус, хоёрт нь, тархи, гуравт тархи, дөрөвт нь үйл, тавд нь орон зай. Эндээс анд бол үндэсний таван тусгаар тогтнолын эзэн мөн гэсэн томъёолол гарч ирсэн.Хэрэв үндэсний таван тусгаар тогтнол амилавал айлын таван тусгаар тогтнол улс гүрний таван тусгаар тогтнол амилна. Тэгэхлээр андгүй болно гэдэг зүгээр нэг эд мөнгөн дээр ч юмуу, ашиг сонирхлын үндсэн дээр андын холбоо байгуулдаггүй. Андын асуудал өөрийн гэсэнзүй тогтлын дагуу төлөвшиж бий болдог. Тухайлбал, андууд дөрвөн том шалгуурыг баримталж анд болцгоодог. Энэ дөрвөн шалгуурт, нэгд нь оршихуй, хоёрт нь амьдрахуй, гуравдахь нь өрх толгойлох, дөрөвт нь дур булаах гэсэн дөрвөн шалгуур байгаа. Оршихуй гэдэг маань андын ойлголтоор бол хамтын хариуцлагыг баримтлах биеэр үйлдэх гэсэн ойлголтыг багтааж явдаг. Амьдрахуй гэдэг нь өөрийн оюунаар дээд дэмийг дотоод хүчин болгох гэсэн утгатай. Өрх толгойлох гэдэг нь эзэн биеийг олж үнэнч амьдрах. Дур булаах гэдэг нь өөрийнхөө давуу гоц авъяасыг харуулах гэсэн утгатай юм. Ийм дөрвөн шалгуураар анд болдог. Энэ дөрвөн шалгуур нэг зүйлд захирагдана. Нэгд нь, анд болох эрдэм нь таван тусгаар тогтнолоо хамтран хариуцна гэсэн утгыг агуулж байгаа юм. Энэ дөрвөн шалгуураас гадна, боловсрохуй, гэгээрэхүй, дэлхийчлэхгүй гэсэн ийм гурван чиглэл андын үйл ажиллагаанд илэрдэг. Гэгээрэхүй гэдэг нь нүүдлийн соёлыг амилуулах. Боловсрохуй гэдэг нь нүүдлийн соёлоор өөртөө эзэн болох эрх эдлэх. Дэлхийчлэхүй гэдэг нь хүчээ зузаатгаж улс орноо хамгаалах гэсэн утга санааг агуулж байна. Үүний зэрэгцээ анд нь удирдахуй, их засагч гэсэн утгуудтай холбоотой. Удирдахуй дотор тооцоолохуй, хэмжихүй гэсэн хоёр ойлголт багтдаг. Тооцоолохуй гэдэг нь цээжээр бодож, урлахуйг эзэмшихийг хэлж байна. Хэмжихүй гэдэг нь онолоор жаягаар, хохирлоор аливааг тодорхойлохыг хэлж байгаа юм. Тэгэхээр анд болно гэдэг бол бидний өнөөгийн ойлголтоор элдэв янзын бүлэглэл болох мөнгө олох, баяжих гэсэн санааг огт агуулдаггүй. Анд бол түүхэн нөхцөлд Монгол улсыг хүчирхэг гүрэн болгоход онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн ийм нэгэн өвөрмөц монголч шинжтэй зохион байгуулалтын хэлбэр байсан. Өнөөдөр монгол улсыг аврах тухай ярихад хамгийн түрүүнд үндэсний таван тусгаар тогтнол дээр тулгуурласан, энэ таван тусгаар тогтнолоо хамтран хариуцдаг зарчмаар андыг буй болгох ёстой. Анд гэдэг бол дотроо тодорхой түвшингүүдтэй. Тухайлбал, зохион байгуулалтын хэлбэр нь юу вэ гэвэл дээр үед монголчууд аравт, зуут, мянгат, түмт, бумт гэжярьдаг байсан бол андын зохион байгуулалтын хэлбэр үүнээс өөр. Түрүүчийн дурьдсан хэлбэр бол цэргийн зохион байгуулалтын хэлбэр юм. Харин аж ахуй, нутаг дэвсгэрийн зохион байгуулалт өөр хэлбэртэй байсан. Тухайлбал гал, чангас, отог, аймаг, улс, гүрэн, их улс эдгээр ойлголтууд бол андтай холбоотой бий болсон утгууд юм. Гал гэдэг маань арван өрхийг, шандас гэдэг нь зуун айл, отог гэдэг нь мянган өрх, аймаг гэдэг нь түмэн өрхийг багтаасан ойлголт. Улс гэдэг нь зуун мянган өрхийг хамрах жишээтэй. Тэгэхээр зохион байгуулалт нь хүртэл өөрийн гэсэн онцлогтой болж таарч байна.

Одоо бид андын түвшинд үндэсний таван тусгаар тогтнолын асуудлыг ярихын зэрэщээгээр гэрийн түвшинд бас тусгаар тогтнолын асуудлыг хөндөх шаардлагатай. Энэ бол анхдагч түвшин. Бид гэр бол агуу их оршихуй, гэгээн сэтгэхүй гэж тодорхойлж байсан. Тэгвэл гэр маань өөрөө монголчуудын агуу их оршихуй төдийгүй гэрийн онолоор монголчууд их гүрэнг байгуулсан түүхтэй юм шүү. Одоо бид гэрийг хэрхэн онол руу оруулсныг дурдъя. Монголчууд дээр үед 6 ханатай гэр барьдаг байсан. Одоо өнөө үед ихэвчлэн 5 ханатай гэрт амьдарч байна. 6 ханатай гэр 95 уньтай. 6 хана нь 550 нүдтэй. Гэрийн ханын 550 нүдийн 550 шалтгаан үр дагавар гэж тодорхойлжээ. Гэрт 5 тусгаар тогтнол байдгийг гаргаж тавьсан. Тухайлбал, удам, ахуй, засаг хэрэгцээ, зоригдол. Энэ бол айлын таван тусгаар тогтнолыг илэрхийлж байгаа ойлголт. Үүнийгээ зүгээр нэг нэрлээд зогсоогүй. Гэрийн дотоод бүтэцтэй холбож тайлбарласан. Тухайлбал уньгэдгийг удмаар, тотго гэдгийг ахуйгаар, сагалдаргаыг засгаар, чагтага гэдгийг хэрэгцээгээр, хярсан гэдгийг зоригдлоор нэрлэж таван тусгаар тогтнолыг гэрийн дотоод бүтцийн таван бүтцээр нэрлэсэн байгаа юм. Ер нь байшинг, бидний сууж байгаа шавар байшин байна уу, орон сууцанд бидний яриад байгаа таван тусгаар тогтнолыг нэрлэе гэхэд олдохгүй байна. Харин гэр бол тийм биш. Монголчууд аливаа зүйлийг бодит зүйлтэй холбож ярьдаг нь тэр үеийн сэтгэхүйн өндөр түвшин төлөвшихөд нөлөөлсөн. Ер нь унь, тотго, сагалдаргар, чагтага, хярсан таваар айлын таван тусгаар тогтнолыг нэрлэж баталгаажуулна гэдэг бол хэний ч санаанд багтамгүй зүйл байгаа юм. Гэтэл ингэж чадсан нь гайхамшигтай. Үүнээс гадна гэрийн хоёр багана бас зориулалттай. Гэрийн баруун багана бол эцгийн удамшлыг заана. Гэрийн зүүн багана бол эхийн уламжлалыг дагана.Монголд шарын шашин орж ирснээс хойш монголчуудын дунд эмэгтэйчүүдийг үзэн ядах тийм үзэл рүү оруулсан. Шарын шашинд лам нарыг гэр бүлтэй болгодгүйн учир нь эмэгтэйчүүдийг хамгийн бузар амьтан гэж үздэг байсан. Эмэгтэйчүүдийг эдийн шуналтай, хорын тулам, хэрүүлч гэр бүлийг сүйтгэгч гэх маягаар нэрлэж, өөрөөр хэлбэл гэрийн доторхи зүүн баганыг устгаж өгсөн шүү дээ. Үүнийг бид мэдэхгүй олон зууны турш эмэгтэйчүүдийг эрчүүддээ, ялангуяа өндөр хэргэм зэрэгтэй эрчүүддээ ойртуулахгүй, том бөхчүүдийн дэргэд эмэгтэйчүүдийг зогсоолгохгүй ирсэн. Одоо болохоор эмэгтэйчүүдийн талаар юу ч дугарахгүй байгаамдаа. Шарын шашин лам нар гэр бүлгүй байна гэсэн үзлээс ухраад гэр бүл болсоор байгаа. Гэтэл монголчууд эмэгтэйчүүдийг, эх хүнийг ээжээсээ дээд гурван эрхийг хүндэтгэдэг байсан. Өргөмжлөл, гэрийн зүүн багана болох эхийн уламжлалыг, гэрийн баруун багана болох эцгийн удамшлыг дагана гэснийг гаргасан байгаа. Үүнээс гадна гэрийн онол бол монголчуудын үндэсний дархлааг өөртөө дагуулж байдаг. Энэ нь юу вэ гэвэл доодчууд нь гэрийн хананд багтаж, дээдчүүд нь гэрийн туурганд нэгдэж аливаа бүхэн тоонондоо захирагдах ёстой гэсэн монголчуудын үндэсний дархлааг буй болгосон юм.

Үүнээс гадна, улсын түшмэд, гүрний түшмэд тусгаар тогтнолын асуудлыг хөндөх явдал онцгой ач холбогдолтой байдаг. Бид тусгаар тогтнолыг өнөөгийн түвшинд эдийн засгийн тусгаар тогтнол, улс төрийн тусгаар тогтнол, оюуны тусгаар тогтнол, мөн соёлын гэж ярьж байгаа. Харин найман зууны тэртээ монголчууд таван тусгаар тогтнол гэж ярьдаг байсан. Энд юу юу орж байна вэ гэвэл тархи эрдэнэ, айл эрдэнэ, Их засаг эрдэнэ, Хаан эрдэнэ, Нийхэм эрдэнэ гэсэн ийм таван зүйлийг багтааж байгаа. Тэгэхлээр бид айлын таван тусгаар тогтнол, үндэсний таван тусгаар тогтнолыг хооронд хутгаж болохгүй. Бүгд хоорондоо холбоотой гэдгийг энд анхаарах ёстой юм.

Анхдагч түвшинд тусгаар тогтнолыг сүлжээг гаргахдаа айлын засаг бол өрхийн тэргүүлэгчийг хэлж байгаа юм. Удмаа хадгална, удмаа хадгалж чадвал өрхийн ахуй тогтноно. Айлын засаг бол зорилтоо тодорхойлох ёстой, тэгвэл хэрэгцээгээ хангана. Ингээд ахуй хэрэгцээ хоёрын холбоог гаргаж ирж байгаа юм. Үндэсний таван тусгаар тогтнол гэдэг бол айлын тусгаар тогтнолтой шууд холбоотой бөгөөд өрхийн тэргүүлэгч гэр бүлийн амьдралаа үнэнч зохиосноор андын болзлоо хангаж байгаа юм. Үүнээс гадна өрхийн дотор оршихуй, амьдрахуй, давуугаа харуулах шаргуурыг хангасан байх ёстой. Ингэж анд руу орно. Андын хариуцдаг үндэсний таван тусгаар тогтнол бол үйл, засаг, орон зай, тархи, цус гэсэн таван зүйл юм. Харин улсын хэмжээнд, их засаг хаан тархитай байх ёстой, эзэн хаантай байх ёстой, айлуудын төвлөрөл нийхэм болж хувирдаг. Ингэж таван тусгаар тогтнолын асуудлыг ярих шаардлагатай болсон.

дэлгэрэнгvйгээр цааш унших...

Чингис хааны Их засаг хууль бол Монголчуудын тэнгэрлэг оршихуйн vндэс мєн

доктор (Sc.D) профессор Намсрайн Ням-Осор

Монголчууд ын анхны бичмэл томоохон хууль болох “Их засаг” нь ганц далайлтаар нэг суурин дээр бvтэж бvрдсэн биш бєгєєд Чингис хаан Монгол овог аймгуудыг нэгдсэн нэгэн их гvрэн болгох явц дунд тvvнийг дагалдан аажмаар бvрэлдэн хэлбэршсэн байна. Их засаг хуулийн бий болсон vйл явцыг ерєнхийд нь суурилан хуримтлагд сан, эмхлэгдэн цэгцлэгдэж тархан тvгсэн, нєхвєрлєгд сєн буюу нэмэгдэн баяжиж улам боловс ронгуй болсон гэж гурван vе шатаар хувааж vзэж болно.

1189 онд Хамаг монголын хаадын уг удмын хэсэг ноёдын єргємжлєлєєр Тэмvжин хаан ширээнд суусан цагаасаа тєр ёсны анхны зохион байгуулалтаа хийхдээ л тэрээр тодорхой горим журмыг мєрдлєг болгосон нь гарцаагvй бєгєєд энэ нь монголчуудын уламжлалт ёс заншил буюу хэв хууль байсан ажээ. Чингис хаан эдгээр ёс заншлын дээр тухайн цаг vе нєхцєл шаардлагын дагуу зохих зvйлийг шинээр нэмсэн нь мэдээж юм. Ингэхлээр уламжлалт ёс заншил, тухайн vед шинээр нэмэгдсэн зvйлvvд нийлээд “Их засаг” хуулийн анхны vvсэл эх суурь болсон байна. Их засаг хууль олон жилийн турш тасралтгvй боловсронгуй болж нэмэгдэн баяжсаар улс гvрэнд тархаж сахин мєрдєгдєх цогцолбор их хуулийн тvвшинд хvрчээ. Их засаг хууль vvсэн гарсан цаг vеийг тvvхчид Тэмvжин Хэрэйд болон Найман аймгийг дарсны дараахан vе 1204-1206 он гэж vздэгтэй санал нийлж болох юм.

Тэгэхдээ бvхэлд нь аваад vзвэл энэ ажил нь Тэмvжин Хамаг монголын хаанаар єргємжлєгдсєн 1189 оноос хойш тасралтгvй vргэлжилсэн нь гарцаагvй юм. Чингис хааны єєрийн нь бодлоор бол янз бvрийн газар, янз бvрийн байдалд тохируулан тус бvрд засаг тогтоож бас янз бvрийн ялт ажиллагаанд тус бvр нэг цааз тогтоохыг зорьдог байна. Гэвч монголчууд єєрийн бичиг vсэггvй тул хvvхдvvдээ уйгаржин бичиг сургахаар зарлиг буулгасан бєгєєд холбогдол бvхий засаг ба хууль зарлигийг хуйлаасанд бичvvлдэг байсан бєгєєд эдгээр хуйлаасыг Их засгийн бичиг хэмээх бєгєєд их хааны санд хадгална. Шинэ хаан єргємжлєгдєх, цэрэг засаж мордох буюу ноёд язгууртнуудын хуралдай хийж тєрийн хэргийг зєвлєхийн цагт тэдгээр хуйлаасыг гаргаж, тvvнд заасан ёсоор гvйцэтгэнэ. Чингис хаан єргємжлєгдсєнийхєє дараах vед монгол овог аймгуудыг нэгтгэн захирах болсноор тэдгээрийн тус тусын дотоодод баримтлагдаж байсан ёс заншлыг єєрчлєх зохистой хууль дvрмийг шинээр тогтоох ажил хийсэн байна. Харин “Их засаг” хуулийг нийтэд зарлан тунхагласан нь 1206 оны Их хуралдайн vед болсон нь маргаангvй тодорхой зvйл юм.

“Тэмvжин хаан ширээнээсээ дохио єгмєгц асрын гvнээс Их засаг хуулийг бичсэн самбаруудыг урьд нь явах бємбєрчдийн араас аван гарч ирэв. Ордны уйгар эрдэмтэд эдгээр самбарт бичигдсэн заалтуудыг чанга дуугаар уншиж сонсгох бєгєєд бємбєрийн дуун хуралдагчдын анхаарлыг тvvнд хандуулах аж” гэж Вл.Череванский бичжээ. “Их засаг” хуулийг эцэслэн боловсруулж, олонд тунхаглан зарлахдаа бvрэн эхээр нь заалт тус бvрээр нь бичсэн байсан гэдгийг онцлон тэмдэглэх хэрэгтэй юм. Yvнийг дурдахын учир гэвэл “Их засаг” хуулийг бичигдмэл хууль байгаагvй бєгєєд Чингис хааны аман айлдвар, заалт зарлиг тєдий зvйл гэж vзэх явдал нэлээд тvгээмэл байгаатай холбоотой юм. Гэвч дийлэнх судлаачид “Их засаг” хуулийг бичигдмэл хууль байсан гэдэг талаар санаа нийлж байдаг нь тvvхэн эх сурвалжид vндэслэсэн хэрэг юм. Монголын эзэнт гvрний нэгдэл, цэцэглэлтийн vед амьдарч, Монголд ирж байсан арабын тvvхч Жувейни 1260 онд бичсэн “Ертєнцийг байлдан дагуулагчийн тvvх” номондоо “Их засаг” хуулийг хааны санд байсан хавтангууд дээр бичсэн бєгєєд онцгой чухал тохиолдолд тэдгээрийг зориуд авчран хэрэг явдлыг шийддэг байсан” гэж бичжээ.

Мєн энэ талаар оросын шаштирч Вл.Череванский нэлээд тодорхой зvйл єгvvлсэн байна. Хэрмийн чанад тийш хийсэн нэгэн удаагийн дайралтын vеэр олж авчирсан ган ялтсууд дээр уг хуулийг сийлж бичсэн байлаа. Тэрчлэн Чингис хааны “Их засаг” хуулийн эхийг ямар хэлээр хэрхэн бичсэн тухай асудал хєндєгдєж болзошгvй юм. Yvнд: “Их засгийн” уул эх нь гарцаагvй монгол хэлээр бичигдсэн байж таарна. 1204 онд Найман аймгийг дарсны дараа уйгар угсааны Тататунгаг Чингис хаан албандаа зvтгvvлж улс гvрний хэрэг явдлыг уйгаржин монгол vсгээр бичиж тэмдэглэн хєтлєх болсон болохоор энэ хуулийн эхийг уйгаржин vсгээр бичсэн нь лавтай. Их Монгол Улсын хааны тєрийн албанд єндєр боловсрол мэдлэгтэй уйгар мэргэд олон байсан болохоор эл хууль уйгар хэлээр орчуулагдсан байх ёстой. Цаашилбал Чингис хаан єєрєє болон тvvнийг залгамжлагчид Алтан улсыг удаа дараа дайлж хожим Их Юан гvрнийг хvртэл байгуулж явсны дээр Елюй Чу Цай мэтийн хятад угсааны буюу хятадын соёлд нэвтэрсэн зvрчид кидан эрдэмтэн мэргэдийг ашиглан хятадын уламжлалт тєр ёс, арга барилыг хэрэглэж байсан болохоор “Их засаг” хууль хятад хэлнээ орчуулагдсaнаас зайлахгvй.

“Их засаг” хууль нь монголын их эзэнт гvрний эрх захиргаанд орсон бусад улс орнуудад ихээхэн тархсан агаад Рашид Ад Дин, Жувейны мэтийн тvvхчдийн бичиж тэмдэглэсэн зvйлд єргєн тусгагдсан байдаг. Тэрчлэн Алтан ордны хаад тэргvvтэй монголын нийгмийн дээд зиндааныхан лалын ертєнцєд уусан шингээд байсан vед ч зохих хэмжээгээр сахин мєрдєгдєж байсан зэргээс vзэхэд араб, перс зэрэг бусад хэлэнд ч орчуулагдсан байх ёстой юм. Yvнийг тус хуулиас vлдэж хоцорсон энд тэндээс олдож тэмдэглэгдсэн зvйл заалтууд нотолж байна. Дээрх бvх vндэслэлvvд хийгээд гол тєлєв XIII-XIV зууны шаштирч тvvхчдийн тэмдэглэснээс vзэхэд “Их засаг” хууль бол Чингис хааны єєрєє нягтлан боловсруулж эмхэтгэн цэгцэлж бичvvлсэн хууль цаазын бичигдмэл эх сурвалж мєн агаад тухайн vед оршиж байсан, тvvнээс vл хамаарсан маягтай овог аймгуудын жижиг хэв хуулиудыг бодвол нийт монгол овог аймгуудыг хамарсан, монголын эзэнт гvрний хэмжээний нийтлэг шинжтэй ерєнхий хууль байсан бєгєєд тийм ч учраас “Их” гэсэн тодотголтойгоор нэршсэн байна. “Дорно дахинд татаар нарын хvчин чадлыг илт харуулсан байлдан дагуулагч Чингис хаан хэрэйдийн Ван ханыг ялан дийлж хамаг эрх мэдлийг гартаа аваад зарим нэгэн гол гол ёс журам, зарим ял зэмлэлийг тодорхойлон бvгдийг нь ном болгож бичээд тvvнийг Ёс буюу засаг хэмээн нэрлэсэн байна. Мєн чанартаа тэрхvv нэр нь Ёс аж.

Эл номыг нягтлан хянаж дуусгаад тэрээр эдгээр хуулийг цємийг нь ган хавтан дээр сийлvvлэн тэр цагаас эхлэн бурхан тэнгэр єєрєє улс vндэстнийг устган мєхєєх хvртэл vндэстэн тэр чигээрээ даган мєрдєж байвал зохих хууль болгосон байна. Засаг хууль тvvнийг залгамжлагчдын хувьд заалтыг нь єчvvхэн ч зєрчиж vл болох тийм хатуу чанга хууль болон хэвшжээ” гэж эрдэмтэн Березин дvгнэсэн байна. 1206 онд “Их засгийг” тогтоон тунхагласныхаа дараа тvvнийг дагаж мєрдєх ажлыг хариуцан хянах хvнийг томилж улсын их заргачийг бий болгов. Заргач нь “Их засаг” хуулийн vндсэн дээр Чингис хааны тогтоосон тєр гvрнийг засах, цэрэг ардыг боловсруулах, цэрэг дайны ажил явдал болон нийгмийн эмх журмыг сахиулах гэх мэтээр улс гvрний хэргийг чиглvvлэн шийдвэрлэж байх vvрэгтэй байлаа. Одоо монголын эзэнт гvрний энэхvv анхны бичигдмэл хуулийн шинж чанарыг тодорхойлоё. Эн тvрvvнд хэлэхэд “Их засаг” бол монголын феодал язгууртнуудын элч тєлєєлєгчийн боловсруулж батлуулсан феодалын нийгмийн хууль байсан билээ. Ингэхээр “Их засаг” бол монгол оронд феодалын харилцаа тогтон тєлєвших явдлыг хангасан феодализмын vеийн анхны хууль мєн. Yvнд тvvний гол шинж нийгмийн vvргийн нэг чухал тал оршино.

“Их засаг”-ийн дэвшилт ач холбогдол нь “Монголын нэгдсэн шинэ тєрийн гол хууль болж феодалын харилцааг хууль эрхийн vvднээс эрхшvvлэн баталсанд оршино хэмээн академич Ш.Нацагдорж тодорхойлжээ. Харин зарим судлаачдаас “Их засаг”-ийг монгол улсын боолын эзэн ангийн хууль цааз хэмээн vзвэл тохиромжтой гэж vзжээ. “Засаг” хуулийн гол шинж нийгмийн vvргийн нєгєє чухал тал нь овгийн байгууллын vлдэгдлийг даван туулах заншлын хийгээд шилжилтийн шинж бvхий эрх зvйн заримдаг хэм хэмжээг феодалын эрх зvйн хэв шинжит хэмжээгээр бvрэн солиход тvvхэн роль гvйцэтгэснээр тодорхойлогдоно. Засаг хууль гарч нийгэм тєрийн амьдралд хэрэгжсэнээр монгол оронд єєрийн євєрмєц феодалын эрх зvй бvрэлдэн тогтжээ. Yvнд засаг хуулийн нийгмийн ач холбогдол оршино. “Их засаг”-ийн ийм євєрмєц шинжийг судлаачид шинжлэн нотолж єєр єєрсдийн дvгнэлт хийсэн байх нь тааралддаг.

В.Я.Владиморцов, Рашид Ад Дин, Ч.Жvгдэр нарын хийсэн дvгнэлтийг онцлон дурьдаж болно. XIV зууны их тvvхч Рашид Ад Дин засаг нь тvvнийг бичигдэхээс ємнє монголчуудын мєрдлєг хэвшил болж байсан хэв хуулийн vргэлжлэл байв гэсэн байхад XX зууны эхэн vеийн оросын судлаач В.Я.Владимирцов уг хууль монголчуудад хэв ёс, дадал заншлыг бататгасан феодалын тєрийн гол хууль байсан гэж дvгнэсэн байна. Тэгвэл XX зууны эцсийн монголын нэрт эрдэмтэн Ч.Жvгдэр засаг хуулийг баяжсаар яваандаа хуульчлагдаж ирсэн монголын хэв хууль, ардын дадал заншил vзэл бодол, сургаал ёс буй болгосон байна. Тvvний гол vндэслэл нь єєрийн ард тvмний овгийн эртний уламжлал vзэл заншилд тулгуурлажээ гэж бичжээ. Хоорондоо их зайтай тvvхийн єєр цаг vед амьдарч байхдаа засаг хуулийн талаар судалгаа хийсэн дээрхи томоохон нэрт эрдэмтдийн бичсэнээс vзэхэд “Их засаг” нь заншлын хэм хэмжээг нилээд хэмжээгээр тусгаж, тэдгээрийг эрх зvйн хэм хэмжээгээр хуульчлан бэхжvvлж байсныг харуулж байна. Yvнээс ургуулан “Их засаг”-ийг монголчуудын хэв хууль, vзэл бодол, ёс заншлын уламжлалыг нилээд хэмжээгээр тусгасан хууль байжээ гэсэн дvгнэлт нь зарчмын хувьд vндэслэлтэй юм.

Судалгаанаас vзэхэд дээр дурьдсан эрх зvйн хєгжлийн уламжлал Чингисийн Их засагт нєлєєлж зохих хэмжээгээр туссан нь нотлогдох бєлгєє. Феодалын тєвлєрсєн улс тогтох хvртэлх тvvхийн урт хугацаанд эрх зvйн хэм хэмжээгээр бэхжин мєрдєгдєж ирсэн хааны хэмжээгvй эрх, тєр, засгийг тэргvvлэх, хууль тогтоох, тєрийн тvшмэдийг томилох, огцруулах, цэрэг командлах, шvvн таслах дээд эрх эдлэх гэх мэт засаг захиргааны аравтлах хуваарь, улсыг тvмэт, мянгат, зуут аравтад хуваах тэдгээрийг толгойлогчдын эрх vvрэг, цэргийн зохион байгуулалт, байлдан тулалдах журам, цэргийн эрхтэн, тєрийн тvшмэдийг томилох, шагнаж баалах ёс, тэдгээрийн зэрэг дэв, эрх дарх, харъяат хvмvvсээ захирах горим, алба татварын тєрєл, оногдуулах журам, шvvн таслах эрх, ял шийтгэлийн тєрєл хэмжээ зэргийг тогтоож, нэгдсэн ёс бvрэлдэн бий болоход нэн чухлаар нєлєєлсєн байна. Єєрєєр хэлбэл “Их засаг”-ийг гаргахад тэдгээрийг зохих хэмжээгээр харгалзсан гэсэн vг.

Yvнээс vндэслэн “Их засаг” нь єєрєєсєє ємнє гарч мєрдєгдєж байсан хууль цааз, тvvгээр тогтоогдсон хэм хэмжээний уламжлалыг авч ашигласан хууль байжээ гэсэн дvгнэлт хийж болно. Ингэхлээр “Их засаг” бол єєрєєсєє ємнєх зан заншлын болон хууль цаазын уламжлалыг шингээж монголд анхлан бvрэлдэж тогтсон феодализмын харилцаа нийгэм тєрийн амьдралын эрх зvйн vндсийг бататган бэхжvvлж, эртний тvvхт монгол орон, тvvний нvvдлийн хэв шинжит ард тvмний онцлогыг тусган илэрхийлсэн євєрмєц бvтэц, агуулгатай бичмэл хууль байсан нь тодорхой. “Их засаг”-ийн ийм шинж нь зєвхєн монгол орны онцлог тєдийгvй дэлхий дахины хагас суурьшилтай буюу нvvдлийн маягийн амьдралтай бусад ард тvмний хэв шинжит онцлогийг илэрхийлсэн ерєнхий шинж ч байж болох юм. Єєрєєр хэлбэл “Их засаг” шиг ийм хэв шинжит хууль нvvдлийн болон хагас суурьшмал байдалтай улс тvмнvvдэд тогтон vйлчлэх зvй тогтолтой байхыг vгvйсгэж болохгvй. Суут сэтгэгч хуульч Карл Маркс монголын феодалын тєвлєрсєн тєр улсын тvvх Чингисийн “Их засаг”-ийн талаар нэгэн сонирхолтой зvйл бичжээ. Тэрээр “Их засаг”-ийн тогтоомжийн онцлог агуулгыг авч vзээд “Аж тєрєх тайж ёсны vр дvнд хагас боловсорсон бvх ард тvмэнд иймэрхvv янзын феодалын эрх зvй буй болж байжээ” гэж дурьджээ.

Цэрэг дайны маягийн амьдралын vр дvнд “засаг” хууль гарсан юм шигээр нотолсон нь тvvхэн бодит байдалд тєдий л vл нийцэх боловч хэв шинжийнх нь хувьд ийм маягийн хууль нийгэм, улс тєр, эдийн засгийн ойролцоо нєхцєлтэй дэлхийн бусад улс тvмнvvдэд тогтон vйлчилж болох хийгээд дурьдсан тvvхэн тодорхой нєхцєлд дэлхий дахины зохих улс орнуудад гарч vйлчилдэг тийм хуулийн нийтлэг шинж чанарыг агуулж байсныг нотолсон нь анхаарал татахгvй байхын аргагvй. Yvнд “Их засаг” монгол орны тєдийгvй дэлхий нийтийн анхаарлыг татах хэв шинжийг агуулж байсан ихээхэн чухал онцлогтой юм. Хууль зvйн шинжлэх ухааны vvднээс тvvний арга зарчмыг хэрэглэж уг хуулийн шинж чанарыг авч vзвэл єєрєє феодалын тєрийн хууль байсан учир тvvгээр тогтоосон хэм хэмжээ нь мєн феодалын харилцааг бэхжvvлж тvvн дээр vндэслэн улс тєр, эдийн засгийн тогтолцоо, зохион байгуулалт, хууль ёс, дэг журмыг тогтоосон аж.

Тодорхой хэлбэл феодализм хєгжсєн улс орнуудад дэлгэрсэн ёс заншлаар феодалын улсад тогтоовол зохих тєрт ёс, эрх зvйн дэг журмыг єєрийн орон, ард тvмний онцлогийг харгалзан тогтоосон ажээ. Тvvний дотор тєрийн байгууллагын тогтолцоо, онцгой эрх ямба, цэргийн vйл ажиллагааны хvмvvст олгосон онцгой эрх ямба, цэргийн vйл ажиллагааны журам, иргэдийг засаглан захирах ёсыг нилээд тодорхой гаргасан байна. Монгол оронд бvрэлдэн тогтсон феодалын харилцаа, тєрт ёс, эрх зvйн журмын vндсийг тогтоон бэхжvvлсэнд “Их засаг”-ийн гол шинж чанар илэрнэ. “Их засаг”-ийг гаргахдаа хааны хэмжээгvй эрх, тєрийг байгуулахад хvчин зvтгэж, хаанд vнэнчээ харуулсан хvмvvст бусдаас илvv эрх дарх олгох, цэрэг байлдааны vед хатуу ёс журам бий болгоход илvvтэй анхаарч улмаар энэ нь уг хуулийн тогтоомжид бодитой тусгалаа олсон онцлогтой. Хааны зарлиг, шийдвэрийг хатуу сахих, тvмт, мянгат, зуут, аравтын ноёдын vгийг харъяат хvмvvс нь нарийн чанд биелvvлэх, цэргийн цаазыг зєрчсєн, алба тєлєєгvй хvнийг гэсгээн цээрлvvлэх, хvн бvрэлгэсэн, их хэмжээгээр хулгай хийсэн, бусдын эхнэр эзэрхсэн, хуурамчаар элч тєлєєлєгч болж мэхэлсэн, хааны зарлигийг гуйвуулсан, усанд бохир гараа дvрж vнс рvv бие засах зэргээр тогтсон журмыг умартсан хvмvvсийг цаазаар шийтгэх эрх зvйн журмыг тогтоож байжээ гэж тvvхч В.А.Рязановский, бvтээлдээ дурдсан байна. Мєн тєрд vнэнч зvтгэж гавъяа байгуулсан цєєн тооны шадар хvмvvсийг бусдаас єндєр албан тушаалд суулгаж, єрх айл, газар нутаг хуваарилан, алив албан татвараас чєлєєлж, гэмт хэрэг vйлдсэн ч ял шийтгэл оногдуулахгvй байхаар дархалснаас гадна нєхєр цэрэг агсан олон арван хvнийг мянгат, зуутын даргаар томилох зарчмыг тогтоон хэрэгжvvлжээ. Энэ бvхэн нь монголд феодалын тєрт ёс, дэг журмыг євєрмєц аргаар бэхжvvлэхэд чиглэж байжээ.

“Их засаг”-ийн шинж чанар, тvvний хууль зvйн хvч чадал нь хуулийг дээдлэн хvндэтгэж сахин биелvvлэх ёс журамд илэрч байсан гэж хэлж болно. Чингис хааны єєрийн тогтоосон хууль цааз заавал биелэгдэх нь хєдєлшгvй зарчим байхыг бvр “Их засаг”-ийг гаргасан тэр цаг vед тунхагласан ажээ. Тэрээр “…….. хєх дэвтэр бичиг бичин дэвтэрлэж, ургийн ураг хvртэл Шихихутагийн надтай эетэж ёсолж, хєх бичиг цагаан цаасан дор дэвтэрлэснийг бvv юvтгэтvгэй /бvv єєрчилтvгэй/, юvтгэхvн /єєрчилсєн/ аран алдалтан хvн гэмтэн болтугай” гэж зарлигласан нь энэ зарчмын vндэс болсон аж. Дээрх зарчмын агуулга нь “Их засаг” тvvний заалтыг нийтээр сvсэглэн дагах, сахин биелvvлэхэд хааны ураг тєрєл, цэргийн жанжин тєрийн тvшмэдээс эхлээд жирийн хvмvvс хэн боловч адил тэгш байх, хууль зєрчвєл хатуу чанга зэм хvлээлгэн цээрлvvлэх, хууль хэрэглэж буй хvнд заавал захирагдах, хааны шийдвэрийг ёсчлон гvйцэтгэхэд оршиж байв.

Энэ бvхнээс дvгнэж vзэхэд “Их засаг” цааз хууль нь монголчуудын тvvхэн уламжлалт хэв ёсны vндсэн дээр бvрэлдэж, 1189-1206 оны хооронд Чингис хааны айлдан зарлигдаж байсан цааз, хорио цээр, зарлиг тушаалуудаар баяжин сэлбэгдэж, 1206 оноос бичмэл хууль цааз болон мєрдєгдєж ирсэн нь тодорхой байна. “Их засаг” цаазыг тунхагласан єдрєєс эхлэн эзэн Чингисийг насан хутаг болох хvртэлх хугацаанд хэдэнтээ сайжруулан тєгєлдєржvvлж 1211, 1219, 1225 онуудад нэмэлт засвар хийж байлаа. Єєрєєр хэлбэл, Чингис хааны Их засаг бол нvvдлийн сонгодог соёлын уламжлалт ёс журам дээр боловсорсон, Чингис хааны єєрийнх нь тєрийн идэвхтэй vйл ажиллагааны vндсэн дээр бvрэлдэн бvтсэн, тасралтгvй хєгжиж байсан Их Монгол улсын эдийн засгийн болон нийгэм ахуйн эрэлт хэрэгцээг хууль цаазын ёс журмаар хангаж єгсєн цэрэг-иргэний, тєр улсын хууль цаазуудын цогцолбор мєн.

“Их засаг” нь улсын бvтэц, vйл ажиллагаа, цэрэг-иргэний болон эрvvгийн хууль цаазын хэм хэмжээг тодорхойлж єгєєд зогсоогvй бас Их Монгол улсын нийгмийн бvтцийг бvрдvvлэн хєгжvvлэхэд чухал тулгуур болж, бас ахуй амьдрал, эдийн засагт их тvлхэц vзvvлжээ. Монголчуудын дотор дэлгэрч байсан муу зан vйл, зохисгvй бvхнийг Чингис хааны хууль цаазаар хориглон зогсоосон байна. Энэ тухай Чингис хаан хэлсэн нь “Урьд хулгай хийх, дээрэмдэх болон баячууд нь ядуучуудыг vл тэтгэх, доодос нь дээдсээ vл хvндлэх явдал олонтаа гаргадаг байв. Хулгай дээрэм хийгчид ялгагдахгvй явсаар иржээ. Харин би ийм vндэстнийг нэгтгэн захирах vvрэг хvлээсэн тул нэн тэргvvнээ тэд нарыг эмх замбараа ёс журамтай болгох нь чухал болно” гэжээ. “Их засаг” хууль XIII зууны эхэн vед монголын нийгмийн хууль цаазын сэтгэлгээний хєгжилд чухал vvрэг гvйцэтгэжээ. Yvний хамт энэ хууль нь феодалын монгол орны хууль цаазыг цаашид шинэчлэн єєрчлєх явдалд уламжлал болж єгсєнд тvvний тvvхэн ач холбогдол оршино.

Нvvдлийн мал аж ахуй гадаад улсуудын хvчтэй соёл иргэншлийн єнгєлзлєг халдлагад єртєж, бас гарвал vvсэл нэгтэй омог аймгууд сvсэг бишрэлээрээ хагаралдах аюул занал байнга учирч, vргэлжийн дажин самуун гарч, єєр хvчирхэг улсын нємєр нєєлгийг зарим нь тvших болж, тэдний зvгээс яс хаясан хорон бодлого явуулга байнга vйлдэж байсан зэрэг нь “Их засаг” цааз хуулийн журмууд vvсэн гарах гадаад хvчин зvйл болжээ. “Их засаг”-ийн шинж чанар тvvний зохицуулсан нийгмийн харилцааны агуулга нь тогтоосон хэм хэмжээний нийгмийн ач холбогдлоор тодорхойлогдоно. Энэ нь “Их засаг”-т тогтоосон хэм хэмжээний агуулгыг нягтлан авч vзнэ гэсэн хэрэг юм. “Их засаг”-аар тогтоосон хэм хэмжээний агуулгыг шинжвэл дараах маягын зураглал гарч байна. Yvнд: хуралдай чуулах, хаанд єргємжлєх ёс, тvмт, мянгат, зуут, аравтын зохион байгуулалт, vйл ажиллагаа, тэдгээрийн удирдагч хийгээд хаан тvvний ургийнхан, есєн єрлєг жанжин, тєрийн тvшмэд, vйлчлэгчдийн эрх дарх, vvрэг хариуцлага, хишигтэн цэргийн зохион байгуулалт, ажиллах горим, байлдаан тулалдааны vед баримтлах журам, гадаад улстай харилцах ёс, ан ав, алба татвар, ємч хєрєнгє, єв залгамжлал, захирах захирагдах ёсон, хаан, язгууртан, тvшмэд, цэрэг, иргэний эрхтэнvvдийг хvндлэх, эх газар шороо, ус баялаг, хvний эрvvл мэндийг хайрлах хамгаалах, гэр бvлийн харилцаа, ураг удмын ёс, зан заншил, шvvн таслах vйл ажиллагаа, ял шийтгэлийн хэлбэр хэмжээг тогтоосон агуулгатай байжээ.

Ийнхvv єргєн агуулгатай байсан нь эл хуулийн шинж чанарыг тодорхойлох боломж олгож байгаа юм. “Их засаг” хуулиар тогтоосон хэм хэмжээний агуулгыг задлан шинжлэхэд уг хууль нь бvхэлдээ монгол туургатан нvvдэлчин ард тvмний онцлогийг агуулсан феодалын харилцаа, тєрт ёс, дэг журмыг тогтоон бэхжvvлсэн нь тод харагдаж байна. Энэ vндсэн дээр “Их засаг” монгол оронд феодалын тєвлєрсєн улс бvрэлдэн тєлєвших vйл явцыг хууль зvйн vvднээс хангасан аж. “Их засаг” хууль Чингисийн байгуулж тvvнийг залгамжлагчдын бэхжvvлсэн монголын феодалын тєвлєрсєн тєр улсын албан ёсны хууль болж vйлчилжээ. Монгол оронд феодалын хаант тєр тогтож хууль гаргах, улс орныг захирах, цэрэг командлах, шvvн таслах, хэмжээгvй эрх бvхий их хаан тєрийг барьж, цэрэг иргэний засгийг хослон явуулахад зохицсон тvм, мянгат, зуут, аравтын тогтолцоо бий болж эдгээрийн хооронд болон мєн эдгээрээс иргэдтэй харилцах харилцаанд євєрмєц маягийн захирах захирагдах шинэ ёс тогтсон нь “Засаг”-ийн нэгэн гол vр дvн юм.

Энэ нь феодализмын ємнєх vеийн заримдаг шинжтэй улс тєрийн тогтолцоо тvvний бvрэлдэхvvн хэсгvvдийн хоорондын харилцаанд эргэлт гаргаж феодалын улс тєрийн шинэ тогтолцоо шинэ харилцаа ялж хєгжих явдлыг хангажээ. Чингис хааны vед “Их засаг” хуулийг зохион баталснаар Тєв Азийн нvvдэлчин тvмний дунд тогтвортой байдал тогтоох шинэ vеийн эхлэлийг тавьсан агаад монголын нийгэмд сахилга дэг журмын тамга дарж, XIII зуунаас ємнє нvvдэлчдийн дунд ноёрхож байсан хэтэрхий замбараагvй байдлыг тєгсгєл болгожээ. XIII зууны эхэн vе гэхэд монголчуудын нийгэмдээ тогтоосон сахилга бат, дэг журам жуулчдын гайхал, сайшаал хоёрыг тєрvvлж байлаа. Плано Карпини: “Татаарууд бол энэ дэлхий дээрх хамгийн их дуулгавартай хvн ард бєгєєд манайхны лам нарт захирагдахаас илvvгээр удирдагчдынхаа vгэнд орно. Тэд ахлах дарга нараа гvнээ хvндэтгэдэг бєгєєд тэднийхээ тухай хазгай vг хэзээ ч хэлэхгvй. Тэд хоорондоо хэрэлдэх, зодолдох, алалцах гэж байхгvй. Зєвхєн жижиг хулгай л хааяа таарна. Хэрэв тэдний нэг нь ямар нэг малаа алдчихсэн бол олсон хvн нь тvvнийг завшихаасаа айн эмээнэ, эзэнд нь л хvргэж єгнє” гэсэн байхад лалын тvvхч Абул Гази: “Чингис хааны vед энэ улсад Иран, Турfан хоёрын хооронд vнэхээр тайван сайхан байсан бєгєєд тухайлбал, наран мандахаас шингэх хvртэл хугацаанд толгой дээрээ алт тавиад хэнээс ч айн эмээлгvй энэ нутгийг хєндлєн гулд явж болно” гэсэн байдаг. Товчхон хэлбэл “Их засаг” хууль бол гол агуулгыг нь “хууль, хаан хоёрыг vл дагахыг хориглоно” гэж тодорхойлж болох хууль мєн боловч “Засаг хууль нь нvvдэлчдийн зан заншлын эсрэг шинжийг агуулаагvй бєгєєд зэрэг зиндаа, ноёдын онцгой эрх, хvчирхэг аймгуудын давуу байдал, хvмvvсийн хоорондох цусан тєрлийн юмуу ураг тєрлийн барилдлагаар холбоотой харилцааны vндсийг єєрчлєєгvй юм. Тэгснээрээ ч засаг хууль нь хэм хэмжээнийхээ хvрээнд аж тєрєх ёс, хэл, уламжлалаар ойр дєт хvн ардуудыг улам нягтруулан нэгтгэсэн болой.

Аливаа тєр улс хvчирхэгжин мандсан бол тvvнийг залж зохицуулан журамлагч хууль цааз нь хvчирхэг чадалтай байсны vр дvн гэж vзэж болно. 1206 онд монголын ихэс дээдсийн хуралдайгаар Их Монгол улс байгуулагдсaныг тунхаглан зарлахын хамт тєр нийгмийн амьдралын хэм хэмжээг зохицуулах эрх зvйн гол vндэс Их засаг хуулийг ч бас анхлан баталж нэгэн мєр дагаж мєрдєхєєр тогтоосон нь тvvхийн шинжлэх ухааны судалгаагаар батлагдаж байгаа билээ. Их Монгол улсыг дэлхийн эзэнт гvрэн болтол єргєжин мандахад Их засаг хууль нийгмийн амьдралын нь бvх хvрээнд vйлчилж зохицуулж чадсан нь эргэлзээгvй юм. Их засаг хууль монголчуудын тэнгэрлэг оршихуйн vндэс нь болж байжээ.

дэлгэрэнгvйгээр цааш унших...

ГЭРЭГЭ

Энэ нэр томьёо их тайлбар толь бичгүүдэд алга. Хэл шинжлэлч нөхдөөс тодруулахад үүнийг жуух бичиг, баталгаа, гэрчлэх тэмдэг гэсэн утгатай унаган монгол үг мөн болохыг нотолж өглөө. Түүх шастирт олонтаа тааралдах тэрхүү пайз гэдэг нь монголжсон нанхиад үг бөгөөд хааяа бас гэрэгэ гэх нь ч бий. Сурвалжийг мөшгин үзвэл, монголчууд Хүннү, Кидан улсын үеэс харь оронд илгээх бичгийг 1-2 тохой урт самбарт бичиж, хааны зарлиг бүхий пайзтай элч одвоос зам тохиолдох газар бүр түүнд унаа, хүнс залгуулж нийлүүлдэг байсан ажээ.

Мэдээлэл дамжуулах, холбоо барих зам харилцааны өвөрмөц маягийн энэ тогтолцоо яв явсаар Монголын нэгдсэн улс, Эзэнт гүрэн буюу Чингис, Өгөөдэй, Гүюг, Мөнх, Хувилай нарын их хаадын үед ач холбогдол, үүрэг нь бүр ч их болж, агуулга, зориулалт, хэрэглүүрийн хувьд сүрхий баяжиж, өргөн тархсаныг 17 жил Монголын хааны ордонд алба хашсан Италийн Марко Поло “гавьяа зүтгэл, хэргэм зэргийн пайзтан, их цэрэг даасан чухал хэргийн пайзтан, газар орныг захирах онц эрхийн пайзтан, хаант төрийн хэргээр зорчигчдын пайзтан” хэмээн дөрөв багцалж хувааж үзсэнээс гадна түүхч Г.Сүхбаатар зар тушаалын пайз, итгэмжлэх пайз гэсэн хоёр зүйл пайз хэрэглэж байсан тухай өгүүлсэн байна.

Сонирхолтой нь “угтуул”, “үтэр яаралтай”, “зарлигаар довтлон морилох” гэсэн тусгай тэмдэг бүхий хааны пайзат элч нар өртөөлөн явахдаа эхний өдөр 700 ли /403 км/, удаах өдөр нь 500 ли /288 км/ газар хурдавчлан одох үүрэгтэй байсан бөгөөд албанаас буцаж ирээд пайзаа хаанд өөрийн биеэр эгүүлэн барих дүрэмтэй байжээ. (Х.Пэрлээ. Эрдэм шинжилгээний өгүүллүүд, Улаанбаатар, 2001 он, 316-318-р тал).
Энгийн модон пайзнаас эрдэнийн чулуун шигтгээт пайз, алт, мөнгөн пайз зэрэг олон зүйл төрлийн пайз хэрэглэж ирсэн бөгөөд Мэнда Бэйлу авхайн тэмдэглэснээр ялангуяа Далай Чингис хааны үеэс “барс тэргүүт алтан пайз”, “алтан гэрэгэ нэртэй пайз”, жирийн алтан пайз” гэх мэтийн зориулалт нь өөр өөр алтан пайз өргөн хэрэглэх болсон байна.

1253-1255 онд Монголын эзэнт гүрэнд зорчсон Францын хаан Гэгээн Луйн элч Гийом де Рубрук ”Мөнх хаан элчдээ зарлигаа сийлүүлсэн алтан жуух буюу өргөнөөрөө алга дарам, уртаараа хагас тохой хэрийн алтан пайз (гэрэгэ)-аа гардуулжээ. Тийм жуух бүхий хүн юу хүссэнээ тушаахад тэрийг нь гүйцэтгэж байх учиртай ажээ.” (Гийом де Рубрук, Монголын эзэнт гүрэнд зорчсон нь, орчуулсан Т.Төмөрхүлэг) хэмээн тэмдэглэсэн болон бусад баримт сэлтээс үзэхэд энд дурдсан пайзууд дотроос “Алтан Гэрэгэ” нэртэй тэрхүү пайзыг Монголын хаад харь улсад илгээх элчдээ шийтгэн олгодог байжээ гэж үзэх магадлал ихээхэн өндөр байна. Чингис хааны үед хэрэглэж байсан энэхүү “Алтан Гэрэгэ” нэртэй пайз нь хилийн эв мод мэт хоёр хэсгээс бүрдэл болдог байснаараа бүр ч онцлог сонин байна. Түүнээс гадна алтан пайзыг гадаад улсын элчид тухайлбал, Армяны элчин Смибатад Гүюг хаан их зарлигийн хамт олгосон тухай эрдэмтэн А.Г.Галстян дурдсан байна.

Гол төлөв төр, түүний тэргүүний сүр хүчийг илтгэсэн барс, шонхор шувуун дүрстэй, нанхиад, кидан, худам монгол, дөрвөлжин бичгээр ОХУ, БНХАУ зэрэг хэд хэдэн газраас одоогоор олдоод байгаа гэрэгэ(пайз)-ний 10 гаруй хувилбарт бичигдсэн зарлиг бичээсийн утга агуулга нь “Тэнгэрийн заяасан Чингис хааны зарлиг. Яаравчилтугай.”, “Тэнгэрээс заяасан Чингис хааны зарлиг. Хэргийг үзэмжээр явуулбаас зохимой.”, ”Мөнх тэнгэрийн хүчинд хаан нэр хутагтай болтугай. Хэн үл бишрэх алдах, үхэх.”, “Мөнх тэнгэрийн хүчинд их хааны нэр хаана ч бишрэлтэй, сайшаалтай болтугай. Хэн үл захирагдах үхэх, хөрөнгө хураагдах.”, ”Мөнх тэнгэрийн хүчин дор хааны нэр халдашгүй дархан. Зарлигийг үл дагах хүнийг ял тулган шийтгэнэ.” гэх мэт тун ойр төстэй байна.

НҮБ-ын төв байранд хадгалагдаж байгаа, Тулгар төр улс байгуулагдсаны Их 800 жилийн ойн цуврал арга хэмжээний хүрээнд ГХЯ-нд анх удаа ёслол төгөлдөр залж буй “Алтан Гэрэгэ ” нь худам монгол бичгээр олдоод байгаа цорын ганц хувилбар нь юм. Днепр мөрний ойролцоогоос 1845 онд олдож, эдүгээ ОХУ-ын Санктпетербург хотын Петр хааны цуглуулга музейд хадгалагдаж буй түүний нүүрэн талд “Мөнх тэнгэрийн хүчин дор, Их суу залийн ивээл дор”, ар талд нь “Аугаа хааны (Абудулала) зарлиг хэн үл бишрэх хүмүүн алдах, үхэх.” хэмээн бичжээ.

Найман зууны дараах өнөөгийн бидний төсөөллөөр бол өгүүлэн буй энэхүү Гэрэгэ/пайз/-нүүд нь Монгол төрийн элчийн Итгэмжлэх жуух бичиг, халдашгүй дархан эрхийн баталгаа, саадгүй зорчих бүрэн эрх бүхий паспортын үүрэг гүйцэтгэж байжээ гэж үзэхэд хүргэж байна. Энэ утгаараа Гэрэгэ нь Монгол төрийн бэлгэдэл- Есөн хөлт их цагаан сүлд, Хас эрдэнийн тамга, тэрчлэн нүүдлийн соёл иргэншилт Эзэнт гүрний төрт ёсны сонгодог хэлбэрийн үндсэн бүтэц- “Их засаг хууль Цааз”, “Их хурилдай”-д үүрэг, ач холбогдлоороо зохих ёсоор холбогдох нь тодорхой. Түүнчлэн Монголын Эзэнт гүрний дотоод, гадаад бодлогын суу билгийг бүхэлд нь “Европ-Азийг хамарсан чөлөөт худалдааны асар өргөн уудам бүс нутаг бүрдүүлж, дорно-өрнийн соёл иргэншлийн хэлхээ холбоог бэхжүүлж өгсөн юм. Үүнийг дундад зууны үеийн GATT-ын тогтолцоо байсан гэж хэлж болно. …интернэт бүтээгдэхээс 700 жилийн тэртээ дэлхийг холбосон харилцаа, холбооны сүлжээг анх бий болгосон юм. … шинэ шинэ технологийг сүлжилдүүлэн хослуулж, дэлхий ертөнцийг ойртуулж нягтруулсан юм” хэмээн шинэ, хуучин хоёр мянганы зааг дээр гадныхан хийсэн үнэлгээнд энэхүү суу билгийг бүрдүүлэгч олон хүчин зүйлсийн нэг болсон. Гэрэгэний тогтолцоо өөрийн гэсэн өвөрмөц байр сууриа баттай эзэлсэн нь лавтай.

Иймэрхүү учир шалтгаануудаас үүдэн Гэрэгэ нь Монгол Улсын дипломат албаны нэр төрийн бэлгэдэл болох нь зүй ёсны хэрэг юм. Бэлгэдэлтэй байх нь сүр хүч, цог хиймортой байна гэсэн үг. Бас тэгээд бэлгэдлийнхээ учир утгыг байнга баяжуулж явах үүрэг, хариуцлага давхар ногдох болно. Эцэст нь “ГЭРЭГЭ” гэдэг нэр томьёо удахгүй их тайлбар толь бичгүүдэд тод томруунаар дурайн бичигдэнэ гэдэгт үүнийг тэрлэгч бас бат итгэнэм.

Түүхийн ухааны доктор Б.Лхагва

дэлгэрэнгvйгээр цааш унших...

Гэрэгэ залахын учир

Их Монгол Улс цогцлон байгуулагдсаны 800 жилийн ойг тохиолдуулан Алтан Гэрэгэ Гaдаад хэргийн яаманд залжээ. Энэ талаар тvvхийн ухааны доктор, Онц бєгєєд Бvрэн эрхт элчин сайд Т.Тємєрхvлэгээс тодрууллаа.

-Гэрэгэ гэж юу гэсэн vг вэ?

-Гэрэгэ бол уг нь пайз юм л даа. Их Монгол Улсын vед нэг ёсондоо одоогийн паспортын оронд хэрэглэгдэж байсан биеийн байцаалт, албан баримт юм. Vг зvйн vvднээс энэ vгийн гарвалыг нь хэлний эрдэмтэд тодорхой тайлбарласныг олж vзсэнгvй. Гэрээ хэлэлцээрийн гэрээг худам монгол vсгээр Гэр э гэж бичдэг. Гэрэгэг бол Гэрэгэ гэж бичдэг. Чингэхээр цаад vгийн гарвал нь гэрчилэх гэсэн санаа болов уу, юу вэ гэвэл гэрчилэх гэдэг vгийг гэрэчилэхv гэж бичдэг. Гэрч хэмээх vгийг гэрэчи нь бичих жишээтэй. Тэгэхээр гэрэгэ гэдэг vг маань зээлдмэл vг биш, яах аргагvй баталгаа гэсэн санаа бvхий монгол vг мэн гэдэг нь лавтай.

-Алтан Гэрэгэ, мєнгєн Гэрэгэ гэх зэргээр ярих юм. Хэдэн янзын Гэрэгэ гэж байсан юм бол?

-Алт, мєнгєн Гэрэгэгээс гадна тємєр, модон Гэрэгэ гэж бас байжээ. Тэгэхээр лав дєрвєн янзын Гэрэгэ гэж байсан байж таарах нь. Элчийн зэрэг зиндаагаар алтан Гэрэгэ, мєнгєн Гэрэгэ гэх зэргээр ялгаж олгодог байсан хэрэг биздээ. Днепр мєрний хавиас малтаж гаргасан нэг Гэрэгэгийн ар, євєр талын зургийг vзвэл гонзгойдуу маягийн авсаархан пайз л юм даа. Дээгvvрээ элдэв бэлгэдлийн хээ хуартай, дугуй сэнжтэй. Доор нь монгол vсгээр "Тэнгэрээс соёрхсон Чингис хааны зарлиг. Тvргэн", "Мєхєс єєрийн бие явсан адил зохисыг vзэн шийтгэсvгэй", "Мєнх тэнгэрийн хvчин дор хэн эс биширвээс алагдахуй" гэх зэргийн бичээстэй байсан юм гэнэ лээ. Марко Пологийн номд гардaгаар, Их хааны нэрийн ємнєєс олгосон алтан, мєнгєн пайзтай монгол болоод европын элч нарыг єртєєгєєр зорчиход нь унааны морь залгуулах, хоноглох /тайн/ гэр, шvvсний хонь бэлтгэх зэргээр элдэв vйлчилгээг саадгvй vзvvлэх учиртай байжээ.

-Монголын эзэнт гvрний єртєє улаа хэзээ бий болсон юм бэ?

-Ємнє нь бол тєрийн сайд тvшмэд, гадаадын элч жуулчид болон худалдаачид єєрсдиин дур зоргоор орон нутгийн ард олноос уургын улаа гаргуулж хэрэглэдэг байжээ. Уургын улаа гэдэг нь дайчилж гаргуулах гэсэн vг. Эзэнт гvрэн тэлж хvчирхэгжихийн хэрээр уургын улаа тєр засаг, захиргаа, цэрэг дайны болоод худалдааны хэрэг, гадаадтай харилцан нэвтрэлцэх хэрэгцээг бvрэн залгуулж чадахаа больжээ. Ийм учир Єгєєдэй хаан 1235 онд эзэнт гvрний єртєєний албыг шинэчлэн єєрчилжээ. Чингээд нийслэл Хархорумаас баруун зvг Цагаадайн улсаар дайруулан Алтан ордон хvртэл, зvvн урагш Бээжинг єнгєртєл олон суурь єртєє байгуулжээ. Персээс єртєєгєєр гарсан элч зургаа хоноод л Хархорумд ирдэг байсан юм гэнэ лээ. Ингэхээр Монголын хаад ямар ч атугай Персээс явуулсан шинэ жимс иддэг байсан гэсэн vг биздээ.

-Алтан Гэрэгэ гэдгийг одоо манай улс залж онцлохын утга учир юу вэ?

-XIII зууны эхний хагас гэхэд Монгол гvрэн, Хархорум хотын алдар цуу дєрвєн зvг, найман зовхист тvгж харь орны элч тєлєєлєгчид, аянчин жуулчин, худалдаа наймааны хvмvvс олноор цувдаг их хєлийн газар болжээ. Эзэнт гvрний цэрэг - улс тєрийн бодлого лавширч элчин харилцааны жин нэмэгдэхтэй зэрэг гадаад улсуудтай тухайн vеийнхээ дипломат сэтгэлгээний хэмжээнд харилцах хэрэгтэй болно биздээ. Vvнд гадаад харилцааны бичиг хэргийн алба хєгжих шаардлага гарч ирэх нь мэдээж. Монголын эзэнт гvрний удаа дараагийн олон хаадын бичиг захидлыг эрдэмтэд одоо хэр нь бvрэн гvйцэд тайлж уншиж дуусаагvй л байгаа шvv дээ. Vvнд монгол бичгээр, дєрвєлжин vсгээр, хятад хэлээр, араб vсгийн тvрэг хэлээр, араб хэлээр, перс хэлээр маш олон баримт бичиг тvvхийн єв болон гадаад гvрэн улсуудын архив, номын санд хадгалагдаж буй. Гэрэгэ бол тэрхvv олон баримт бичгийн нэг бvрэлдvvн нь л юм л даа. Одоо бол Монгол Улсын гадаад харилцааны нэгэн зvйл бэлгэ тэмдэг болж байгаа юм гэж хэлж болох юм. Ийм ч учраас гадаад харилцааг Их хаан "тєрийн алтан аргамж" гэж нэрлэсэн утгад нь нийцvvлэн залж дээдлэх нь зvйн хэрэг буй за.

-Монголын их гурний цэрэг улс тєрийн бодлогын сєрєг талыг бид гадарладаг. Харин эерэг талаас нь яривал ямар вэ?

-Чингис хааны байгуулсан их гvрэн дэлхийн хагаст ноёрхлоо тогтоож чадсаныг "Монголчууд ертєнцийг засан тохинуулсан" гэх буюу "Рах Монголика" гэж бичдэг тvvхчид бас бий. Vvнд Францын Шантал Лемерше-Кэлкжаи гэдэг авъяаслаг эрдэмтнийг нэрлvvштэй байна. "Их засаг хууль"-д "Бид бvх газар орныг дагуулан захирах ёстой" гэж заасан хийгээд эзэн Чингис, vгэнд ордоггvи танхай улс аймаг байна гэж нэг удаа айлдсан баримт "тэнгэрт нэг наран, газарт нэг эзэн" гэсэн туйлын зорилгынх нь тусгал бололтой. Чингэхдээ Монголын хаад ертєнцийг засан тохинуулахыг ганцхан улсын хvрээнд бvтэх юм гэж ухаарч байсан шинжтэй. Онцлон хэлэхэд эзэлсэн орнуудынх нь хэлхээ харилцаа єргєжихийн хирээр зах зээл нь холбогдоод эдийн засаг цэцэглэн хєгжсєн нь "Монголчууд Ертєнцийг засан тохинуулсан" хэрэг гэлтэй.

-Vvнийгээ жаахан дэлгэрvvлбэл ямар вэ?

-Монголын их гvрэн Хятадаас Газар дундын тэнгис хvртэл vлэмж их нутгийг эзэлснээр Ромын эзэнт улс мєхсєн цагаас хэлхээ тасарсан Ази, Европын худалдаа наймаа сэргэн урьд ємнє vзэгдээгvй сонин хачин бараа таваар урсан орж ирээд олон хэлийн улс амьтны цааш нааш зорчин танилцах эрин vе эхэлжээ. Нарийвчлан єгvvлбэл, Туркестан хийгээд Перс, Хятадыг монголчууд Европтой золгуулжээ гэсэн vг. Тvvхийг ганц хараар нь яриад vнэнийг мэдvvлж чадахгvй. Тэгвэл манай алдарт євгєд дээдэс Европ, Алс дорнодын хооронд vйлдвэр, урлаг соёл, шинжлэх ухааны ололт харилцан нэвтрэхийн урт гvvр болж єгснийг эдvгээ бид бахархан тэмдэглvvштэй. Алс Европоос дипломат элч, жуулчин худалдаачид Монгол, Хятад руу цувж vл мэдэх газар орныг тандан сонирхож, тvvнийг дагаад амьдрахын шинэ арга ойлголт, шинэ бодол сэтгэлэг хоёр тивийн аль алинд орж ирснийг vл хайхран ямар ч дэвшилгvй хэмээх нь єрєєсгєл vзэл мєнєє дєє. Монголчуудын ачаар Энэтхэгээс тооны ухаан, мусульман шашинтнуудын одон орны мэдлэг Хятадад нэвтэрснийг vгvйсгэх хvн одоо арай гарахгvй байлгvй дээ. Эртний Нанхиадаас бууны дарь, луужин арабчуудаар дамжин Европт хvрснийг тvvхчид олонтаа бичдэг. Гэтэл монголчуудын нєлєєгєєр ном хэвлэх арга, цаасан мєнгє, галт зэвсэг Европт хvрснийг дуугvй єнгєрдєг нь мэн тоогvй.

Д.ЦОЛМОН

дэлгэрэнгvйгээр цааш унших...

Цагаадай хааны аян дайн

Эцэг хаан Чингисийн хээ vйлсэд vнэнч шударга зvтгэж ирсэн хоёрдахь хєвгvvн Цагаадай бол Их Монголын тvvхнээ тодрон гарсан Их Монгол улсын цадигийг бахархал тайгаар бvтээсэн шударга, зоригтой эрэлхэг жанжин юм.
1211 онд Зvрчидтэй байлдахад Зvчи, Єгэдэй нарынхаа хамт баруун жигvvрийн цэргийг захирч явснаар Цагаадайн аян дайны vе эхэлсэн бvлгээ. 1219 онд Хорезмийг дайлж Отрар хотыг эзлэв. Энэ байлдаанд ахмад хvv Муутогоон нь амь алдсан мэдээг Чингис хаан Цагаадайд дуулгасан бєгєєд Цагаадай тvvнийг сонсоод эцгийн дэргэд гашуудал гаргалгvй, гадагш гаран уй гашуудлаа чинээгээрээ тайлсан нь тvvхнээ тэмдэглэгдэн vлджээ. Цагаадайн хvv нь алагдсан тул ихэд гашуудан цэргээ удирдах чадваргvй болсон тул хатан Хутугай Бэхи нь хааны хар сvлдийг авч гурвантай эргvvлэн даллаж, эрдэнэсийн алтан илдийг нь єргєж, буган халиун морийг нь хvлэглээд, 20 тvмэн цэргийг нь удирдаж, цайзыг цєм цохин орж амьд бvхнийг хvйс тэмтрэн устгаж байжээ. Хутугай бэх цайзнаас алгуурхан гарч ирэхэд илднийх нь vзvvрээс цус дуслан байсан тухай тvvхэнд тэмдэглэн vлдээсэн байдаг. Чин зоригт хатан ийнхvv хvvгийнхээ єшєєг авсан ажгуу. Yvнээс vзэхvл Цагаадай хатан зориг тэвчээртэй, бас ч догшин зан авиртай нэгэн байжээ. Дvv Єгэдэйдээ их л дотно байдаг гэх бєгєєд олон дайнд мєр зэрэгцэн тулалдаж ялж явсан. Тvvний нэг жишээ болох Багдад улсын аян дайныг дуусгаад Алтан хааныг эзлэхээр цэрэг удирдан явжээ. Ханлин, Кинчак, Багижид, Орос, Асу, Сасу, Кэшимер, Чэркэс, Болгар, Кэрт улсуудад хvртэл Ижил Янк мєрнvvдийг гэтлvvлэн Хэрмэн, Кэйбэ, Мэкэтмэн зэрэг хотыг эзлvvлэхээр явуулахдаа эсэргvvцэл vлэмж гэх мэдээг аваад Сvвээдэйн араас Бат, Мєнх, Бvри, Гvюг зэрэг хаан тєрийн ахмад хєвvvдийг мордуулах саналыг Цагаадай гаргасан нь Их Монголын аян дайныг улам ч хvчирхэг агаад амжилттай болгоход ихээхэн vvрэг гvйцэтгэсэн гэж тvvхчид vздэг. 1236 онд Єгэдэй ханы тєрєєс Цагаадайд Дундад орны 47330 єрхийг дараа нь Шэн Жvгийн тvмэн єрхийг єгсєн гэдэг. Ийнхvv Цагаадайн харьяат улс нутаг нь Хар Кидaны хуучин нутаг ба баруун Уйгарын нутаг болов. Цагаадайн хаант улс нь Зvvн тийшээ Иль голыг хvрч, баруун зvг Сырдарья мєрний эхээс чанагш гарч, ємнє зvгт Аму мєрєн хvрч, умар зvг Чvй мєрний саваар Сибирьт тулан маш єргєн уудам нутгийг эзэлж байсан Их Монголын нэгэн хvчирхэг том гvрэн байлаа. Цагаадайн аян дайны дотроос Отрар хотын тєлєєх тулаан нэлээд ширvvхэн бас євєрмєц болжээ. Отрарын хоёр хан нь, 50 шадар бараа бологсдоо дагуулан ордон дотроо бэхлэн тулалджээ. Отрарынхан эр эм, хєгшин залуугvй байлдаж , гэр байшингаа нураан, ваар тоосго авч , хvрээ хашаагаа задлан эвдэж, мод чулуугаар эрс шийдмэг эсэргvvцсэн ч сар шахмын дараа хvчин дутаж эзлэгдсэн гэдэг. Энэ тулааны дараа хоёр ханыг баривчлан Чингис хаантай нийлэхээр Самаркандад ирэв. 450 худалдаачныг нь vгvй хийсэн Отрарын тэр хоёр ханыг Чингис хаан аманд нь алт цутган цаазалсан билээ. 1221 оны намар Єгэдэй ,Зvчи, Цагаадай гурав Амударьяа мєрнийг гэтэлж Єргэнчи хотыг хэдэн сар байлдан эзлээд эцэгтээ нийлэв. Цагаадай бол хаан эцэгтээ машид vнэнч, дайчин догшин хvн байсан гэдэг . Тэгээд :

“Хаан эцэгтээ

Хавсарч хvчээ єгье

Далдиран зайлсан этгээдийг

Тас цавчиж шийтгэе

Салж саатан этгээдийг
Салбартал цавчиж байя “ гэж андгайлжээ. Yvндээ ч хvрч Цагаадай хан хэмээх их улсаа єргєтгєн тєвшитгєж чадсан болой. 1183 оны харагчин туулай жил тєрсєн, Чингис хааны хоёр дахь хєвгvvн Цагаадайн байгуулсан улсын хаад нь Цагаадайн, Алха хан, Бал хан, Тємєр хан / Доголон Тємєр ч гэдэг/, Yлэг-бэх хан эдгээр болой. Их Монгол улсын хаант улсуудын дотроос Цагаадайн нутаг дэвсгэр хийгээд хvч чадлаараа нэлээд дээгvvр ордог, цадиг тvvх, нэр алдар ихтэй улс байжээ. Чингис хаан нас барахынхаа ємнє:

Тvмэн vйлс дор vзvvр vгvй

Тєрсєн бие дор мєнх vгvй

Тєр улс ч ээлж халмой

Тvшмэд сайд ч хичээн зvтгэгтvн гэж хэлсэнчлэн Цагаадай эцгийн гэрээслэлийг эндэлгvй гvйцэтгэж явсан их хаан бvлгээ.

дэлгэрэнгvйгээр цааш унших...

Чингис хааны сvнсийг цагаан тэмээний магнайн vсэнд шингээж авчээ

Чингис хаан их цэргийн хар сvлдээ хамгаалж, тахиж байх албатыг тохоон томилохдоо алтан ургийнхан даа ч итгэсэнгvй ажээ.
Учир нь хаан ширээний тєлєє єєр хоорондоо хэзээ ч хєлєє жийлцэж мэдэх хvмvvс учраас vнэнч хvлэг баатруудынхаа нэгэнд даатгасугай гэжээ. Энэ зарлиг ёсоор Боорчийн vе удмынхан буюу дархадууд vеийн vед уг эрхэм vvргийг гvйцэлдvvлсээр иржээ. Хар сvлд ихээхэн догшин учраас хазайлгасан тал руугаа євчин зовлон, гал усны гай гамшиг дууддаг байжээ. Иймээс итгэлгvй хvмvvсээр мануулбал ямар ч бусармаг vйлд ашиглаж болох талтай гэнэ.Одоо ЄМЄЗО-ны Ордост байгаа Чингис хааны онгон эрт дээр vеэс огт тасалдаагvй мєнх зултай. Анх 500-гаад єрх сахин хамгаалж байснаас єдгєє 200 орчим єрх нь vлджээ. Єдєр болгон арц хvж уугиулдаг мєнх зултай онгон, дэлхийд єєр хаана ч vгvй юм гэнэ. Их хааны онгонд жил бvрийн билгийн улирлын хаврын адаг сарын 21-ий єдєр цагаан сvргийн тайлга хийдэг уламжлалтай юм байна. Энэ нь цагаан сарын шинийн нэгнээс хойш есєн есийн 81 хоног дээр таарч байгаа юм. Тайлгын ёс долоо хоног vргэлжилнэ.Уг нь Чингис хаан тvмэн цагаан сvрэгтэй байсан, тvvнээс 99 цагаан гvv уяад 99 тэнгэртээ єргєдєг байжээ. Харин хар сvлдний их тахилгыг 13 жилд нэг удаа сvрлэгээр тахидаг юм байна. 99 хонины бvтэн шvvс хэрэглэх бєгєєд ард олон сайн дураараа єргєсєєр хоёр зуу орчим элбэг болж, цагаан эсгий дээр єрж овоолдог ёс жаягтай аж. Дайнд мордохынхоо ємнє Чингисийн цэргvvд хар сvлдээ тахиж, аян замд мєнєєх шvvсээ морин дээрээ идээд явдаг байсан гэнэ.Бага тахилгыг жил болгон шинийн нэгнээс гурванд хийх ба дєрвєн улирлын тахилга ч vйлддэг аж. Манай Монгол Улс ч гэсэн их цэргийн хар сvлдийг ерээд онд анх бvтээж, дєрвєн жилд нэг удаа цэнгvvлдэг уламжлал тогтоод байна.Чингис хааныг мєнх хєх тэнгэртээ халихад сvvлчийн амьсгалыг нь онгон цагаан тэмээний магнайны бєєн vсэнд шингээн авч хадгалжээ. Энэ эрхэм нандин эдийг нээж харах нь байтугай хvнд ч vзvvлдэггvй хатуу хуультай. Бєєгийн ёсонд ч чандлан хориглосон хийгээд зєрчвєл ямар их vйл лай эдлэх нь ойлгомжтой ажээ. Одоо ч євєрмонголчууд талийгаач эцэг эхийнхээ сvнсийг сэтэртэй тэмээний ноосонд шингээж авдаг аж. Хvн эцсийн амьсгалаа татаж, ноосны нэг ч ширхэг vс огт хєдлєхгvй болох мєчид л сvнс нь шингэжээ гэж vздэг байна. Ийм торгон нарийн ухаан монголчуудаас єєр vндэстнээс лав гарахгvй байх.Євєрмонголын Ордос дахь Чингис хааны онгон шvтээнд Бєртэ хатны ордон буюу Эзэн хороо. Хулан хатны, Ийсv, Есvгэн эгч дvv хоёр хатны зэрэг найман ордтой. Мєн их хааны єєрийнх нь болон Лигдэн хааны эмээл байдаг. Богинохон бvvрэгтэй, уужим суудалтай, алтаар шармалдсан тоногтой ажээ. Онголж сэтэрлэсэн хоёр шарга моринд нь хэн ч гар хvрдэггvй, чухамдаа салхинаас єєр юм нуруун дээрээ гаргаж vзээгvй гэнэ. Мєн Єндгєн цагааны орд хэмээх бас нэг хvлэг морь. Дураа хvрвэл хэнийг ч vнсэнэ, дургvйгээ хvрвэл хазаж хайрдаг аж. Зургаа дахь нь Бор єндєрийн орд, бас 99 цагаан гvvний саамыг хийдэг хєнєг. Тэгээд Чингис хааны нум сум, саадаг. Найм дахь ном судар хадгалдаг шангийн єргєє ажээ.1939 онд япончуудтай байлдаж байхад Чингис хааны онгоныг Ганьсу мужийн Ланту гэдэг хотын ойролцоох ууланд нvvлгэжээ. Дээрээ тэгш талбайтай, ой модоор хvрээлэгдсэн энэ ууланд Чингис хаан Тангудтай байлдахын ємнє зусаж байжээ. 1949 онд Гvмбэний Зонховын Их хамартын хийдэд дахин шилжvvлж, 1954 онд эл нутагт нь эгvvлэн залсан байна.Жилд 200 тvмэн юаний орлоготой байсан Чингисийн онгон жуулчдыг улам бvр татаж чадсанаар ашиг нь хавьгvй их болжээ. Жуулчдад зориулсан энэ цогцолборын суурийг анх 1954 онд тавьж, хоёр жилийн дараа ашиглалтад оруулсан байна. Тэр vед Батмєнх даян хааны vеийн найман цагаан гэр байжээ. Тvvнд мєргєєгvй хvнийг хаанд тооцдоггvй байсан гэдэг. Онгон шvтээнээс доошхи 99 гишгvvр бvхий шатны хєлд хожим орчин vеийн тансаг зочид буудал барьжээ. Жуулчдын тав тух, хоол ундыг хvссэнээр нь гvйцэлдvvлэх уг буудалд буусан ямар ч зочин их хааны 99 тэнгэрийн дор байх учрыг ийн агуулжээ.Гэтэл Монгол Улсад “Их засаг” их сургуулийн захирал Н.Ням-Осорын Хэрлэнгийн Хєдєє арал буюу Хэнтийн Дэлгэрхаанд санаачлан байгуулсан Чингис хааны онгон шvтээнээс єєр овойж товойх юм алга л байна. Харин уг шvтээнийг єнгєрсєн зун Тэрэлжид нvvлгэн шилжvvлсэн юм.

єнєєдрийн монгол

дэлгэрэнгvйгээр цааш унших...

Эрдэм сурахад хатуужил хэрэгтэй!

МИАТ-ын олон улсын нислэгийн үеэр онгоцонд өгсөн сэтгүүлд гадаад суралцдаг залууст зориулан Ринчен гуайн бичсэн энэ нийтлэл нийтлэгдсэн байсныг энд зурган хуулбараар нь тавилаа. Зураг дээр дараад томруулж харна уу.

дэлгэрэнгvйгээр цааш унших...

"Уйгуржин" гэгддэг монгол бичгийн гарал үүсэл

Хойд цэнхэрийн агуйгаас олдсон тэмдэглээсүүд, Булган аймгийн Бүрэгхангай суманд1983 хүннүгийн булшнаас олдсон зоос, Ухуань нарын хешее зэргээс харaхад эртний нүүдэлчид 9-10 терлийн бичигтэй байж гэж таамагладаг юм байна. Вэй,Суй улсуудын сударт Тоба нар шинээр бичиг зохиож, Сүмбэ хэлээр олон ном бичсэн тухай тэмдэглэгдсэн байдаг. харамсалтай тэр номууд нь олдоогүй. кидануудын их бичиг 1000 гаруй тэмдэглэгээтэй байсaн, зүрчид удалгүй Киданы их бага бичгийг дуурайж еерсдийн их бага бичиг гэгчийг зохиосон байна.

Зарим нэг асуудлууд гарч ирээд байдаг. Эдгээр ни, Уйгурууд яг босоо бичигтэй байсан уу? Тататунга гэж хүний тухай 1660 оны үед бичсэн Алтан товчоо-д л хальт дурдсан байдаг. Нууц товчоо-д бол огт байхгүй. Ондоо ямар тэмдэглэлд Тататунгаг дурдсан байдаг вэ, мэдэх үү? Монголчууд уйгуруудаас биш харин шууд арамэй, согд нараас бичгээ авсан байж болох талаар юм байдаг болов уу? Энд бичсэнээр бол уйгуруудаас хамаагүй өмнө монголчууд бичигтэй байсан болох гээд байна. Уйгурууд бол нилээн сүүлд яг энэ нэрээрээ сонсогдож бичигдэж эхэлсэн хүмүүс шүү дээ.

Тататунган талаар ондоо ямар сурвалжид гардгийг мэдэхгүй. Арамэй усгээс согд усэг ууссэн. Арамэй н’ согдоос бур эртнийх гэж ойлгосон. Арамэй согд хоёрын хооронд бас ялгаа бий болов уу. Арамэйг түрэгүүд, согдыг уйгарууд хэрглэсэн болов уу.

Монголын нутагт байсан нуудэлчид согд бичигтэй танилцаж эхэлсэн нь 4-5 р зууны уед байх. Ялангуяа Турфан шинжаанд бол бур их дэлгэр байсан, мэдээж худалдаа наймаа хийхэд согд бичгийг хэрэглэдэг л байсан байж таарна. Тэр Мани шашин монгол нутагт дэлгэрэх уед л согд бичиг орж ирсэн байх. Тэгэхээр Сянби-н Тоба Вэй улсуудын шинэ бичиг гээд байгаа нь согд бичиг байх. Нирун нар энэ уэд согд бичигтэй танилцсан л байж таарна. Нүүдэлчдийг бичигтэй байсан гэх сурвалжууд ховор байх. Модон дээр хэрчлээс тэмдэг тавьж мэдээ хадгалдаг, эсвэл дайтахдаа цэргийнхээ тоог хонины хорголоор тооцоолдог, өвс шүлждэг гэх мэт хачин хачин юм бичсэн байдаг юм.

Бас нэг оор асуудал бол, Тэр үeд өргөн дэлгэр байсан хятад ханзыг авалгүй заавал уйгур авсан нь ямар учиртай вэ? гэж, Ханз хэрэглэнэ гэдэг чинь хэлээ бүр солино гэсэн үг. Уйгур хэлэнд тэр үед 18 үсэг (сүүлд 21,23 болсон) байсан. Тэр үсгүүд монгол хэлийг авиалан дуурайхад хамгийн ойр байсан хэрэг. Нэгд, хятад хэл авиа зуйн хувьд монгол хэлнээс тэс ондоо, хоёрт дүрс үсэг зохиосноос авиа дуудлагийг тэмдэглэх нь илуу амар. Уйгуруудаар том албан тушаалаа гуйцэтгүүлж байсан, соёлын хувьд уйгурууд торгоны замыг эзлэн 200-300 жил байсны хувьд перс, араб, энэтхэг соёлын нөлөөгөөр асар их зүйл хуримтлуулж чадсан. Монголчууд хятад хүнд дургуйдээ хятад соёлыг аваагуй нутаг буцсан шүү дээ.

http://kuddusis.tripod.com/PresentationUighurs_files/frame.htm - Уйгурын тухай сонирхолтой тойм ороод үзээрэй!

дэлгэрэнгvйгээр цааш унших...

Чингисийн тамгыг олзолсон гэдэг нь жүжиг байсан

Чингисийн тамгыг Абахай олзолсон гэдэг нь монголчууд ыг хулхидсан жүжиг байсан. Лигдэн өөрөө зугтаж амжсан байж нэг тамга өвөртлөж амжихгүй байсан гэж худлаа байх. Саяхан үүнтэй холбоотой нэг юм олж уншлаа. Нилээн сонин санагдав. Бичсэн хүн нь Mонгол, Mанж, Tүвдтэй холбоотой юм их судалдаг, энэ 3 хэлийг мэддэг, олон жил Монголын элдэв юм судалсан хүн юм байна. Иймэрхүү санаа гаргажээ:

Чингисийн хасбуу тамгын тухай домгийн үнэн худлыг баталж чадах ямар ч баримт байхгүй. Энэ тухай зөвхөн 17-р зууны монгол эх сурвалжуудад л дурдсан байдаг(<Алтан Товч>, <Асрагч нэртийн түүх>, <Шар тууж>, <Эрдэнийн товч> гм). Тогоонтөмөр хаан Бэйжингээс зугтахдаа тэр тамгыг аваад Монголд ирсэн гэж гардаг. ГЭТЭЛ Хубилай болон түүний удмынхны зарлиг зэрэгт уг тамгын дардас нь хятад үсгээр, мөн дөрвөлжин бичигтэй байсан нь одоо болтол хадгалаастай байдаг юм байна. Дөрвөлжин бичигийг Чингис хаанаас хамаагүй хойно түвд лам зохиосон шүү дээ. Юу гээд байна гэхээр Юань улсын үед л гэхэд яг Чингисийн барьж байсан тамгыг хэрэглэхээ больсон байжээ. Бас яагаад Гүег хааны тамга Хубилайнхаас ондоо байна? Уг нь Мөнхөөр дамжаад Хубилай, Аригбөх нарын гарт л орсон баймаар юм. Түүнээс гадна Тогоонтөмөрийн хүү Билигт хааны зарлиг, захидал зэрэгт дарсан тамгынх нь хэв одоо болтол байдаг юм байна. Тэр нь гэтэл Хубилайн үеийнхээс бас л ондоо гэнэ. Бүр уг хаанд хамаарах 4 ондоо тамгын дардас нь цаасан дээр байгаа. Бас саяхан Хархорум хотын туурийг ухаж байгаад бас л Билигт хааны тамгыг олоод бичээсийг нь уншсан байна. Түвд, хятад бичигтэй ажээ. Юу гээд байна гэхээр хэний тамга гэдэг нь чухал биш байсан бөгөөд бас хэрэг зорилгоосоо хамаараад хаад олон тамгатай байсан гэсэн санаа гаргажээ.

Тэгэхээр Абахайн зохиосон жүжиг ямар учиртай байв аа?

Абахай Лигдэн хааныг ялсны дараа түүнд(Абахайд) элч явуулж найрамдлын гэрээ маягийн юм санал болгосон 2хан байдаг: Хошуудын Төрбайх, Халхын Цэцэн хан Шолой. Энэ хоёрын захидлууд одоо болтол орчуулгатайгаа Манжийн архивт байдаг гэнэ. Шолойн захидал маш сонин ажээ. Агуулга нь гэвэл товчхондоо "Oдоо үед олон улс аймгийг захирч “эрдэнийн засаглал”(үгчилбэл, “nephrit-засаглал”) тогтоох хүн байхгүй байгаа нь харамсалтай" гээд найрамдалтай байх тухай бичсэн байна. Мөн Шолой яг тэр элчээрээ Лигдэний хатанд бас нэг захидал явуулаад "Xүн малаа аваад над pyy түргэн ирж нэгдэгтүн, эс бол би та нарыг хамаатан садан гэж үзэхгүй" гэсэн агуулгатай юм бичжээ. Гэтэл гай болж уг 2 захидал хоёулаа Абахайн гарт орсон байна. Шолойн бичсэн тэр “nephrit-засаглал” гэдэг нь эртний Хятадын домгooc гаралтай бөгөөд тэр нь заавал нэг тамгатай холбоотой байдаг юм байна. Монголчууд Юань улсын үед тиймэрхүү хятад домог энэ тэрээс сэдэвлэж янз бүрийн нэр томьёолол бодож олдог байсныг Шолой санаандгүй дурдаж орхисон юм байжээ. Шолой ч өөрөө зөвхөн нэр томьёололыг нь хэрэглэснээc биш цаад домгийн учрыг нь мэддэггүй байсан биз. Нөгөө талаар Монголын хаад нoёд ихэвчлэн өөрсдийгөө Юань улсын хууль ёсны залгамчлагчид гэж үздэг байжээ. Абахайн хувьд тэгэхээр Юань улсын жинхэнэ залгамжлагч нь болж монголчуудыг эрхэндээ байлган хамтаар Хятадыг эзлээд Юань улсын залгамж, улсыг байгуулах санаа төрсөн байх ёстой гэж тэр хүн үзжээ. Мэдээж л дээ, аав Нурхач нь бүр Хятад руу дайраад эхэлчихсэн байсан юм чинь.

Яг үүнээс хойш Чингисийн тамгын тухай жүжиг эхэлсэн гэж үзжээ. Манжийн сурвалж бичигт энэ тамгыг хэрхэн Лигдэнгийн хатан Абахайд гардуулж байгаа, энэ нь тэгээд Юань улсын үеэс хэрэглэж байсан Чингисийн(түүнийг Юань улсын анхны хаан гэж үзжээ) тамга энэ тэр гээд байдаг гэнэ. Гэтэл Манжийн үеийн олон тамга одоо болтол байдаг бөгөөд тийм "Чингисийн" тамга огт олдоогүй гэнэ.

Харин 17-р зууны үеийн монгол эх сурвалжуудад яагаад хасбуу эрдэнийн тамга гэж гараад байна гэхээр эдгээр нь бүгд өвөр Монгол Манжийн харьяанд орсноос хойш бичигдсэн учир монгол ноёд өөрсдөө хүртэл Манжийн энэ жүжигт итгэж орхисноос болсон гэжээ.

Яагаад итгэсэн гэхээр хаад ондоо тамгууд хэрэглэж байсныг ч үл мэдсэн учраас, бас тэр жүжиг нь үнэхээр үнэмшилтэй байснаас ч болсон байх гэжээ. Уг жүжигийн санааг Шолой өөрөө ч мэдэлгүй Абайхайд шивнэчихсэн гэжээ.

Өөрөөр хэлбэл итгэмтгий гэнэн монголчуудыг сайхан хулхидсан байна. Уг нь бол нэг тамганаас болоод бөөн бөөнөөрөө дагаар ороод байх нь үнэмшилгүй л юм. Гэхдээ өвөр монголчуудын дагаар орсон нь яах аргагүй тэр жүжигийн дараа болсон хэрэг гэнэ.

дэлгэрэнгvйгээр цааш унших...

Татар болон Татарстан нэрүүдийн тухайд


Одоогийн Татарстан бол мэдээж түргүүдээр дүүрэн байгаа нь бол тодорхой... Харин татарууд бол монгол байсан байх. баруун тийш нүүдэллэсэн бүх алтай язгуурын хэлтнүүд бүгдээрээ түрэг байгаагүй гэж бодож байна. Татаруудын тухай европод анх 5-р зууны үеээс яригдаж эхэлсэн гэж байна. Mиний санаж байгаагаар Эртний Грекүүдийн муу ёрын тамын зүг бол дорно бөгөөд тэнд там байдаг, тамын хаалгыг тартарус хэмээх аймшигт нохой манаж байдаг гэдэг. Тэгэхлээр Тэр үеээс эхлэн алс дорноос ирсэн монголжуу төрхийн хүн бүрийг л татар гэж тэмдэглэсэн бололтой. Тамын хүмүүс аймшигт хүмүүс гэж.

Түүхэн нэршлээр нь авч үзвэл Татар гэдэг нь :

Монголын эзэнт гүрэнд харъяалагдаж байсан бүх үндэстэнүүдийг нэрлэх, Алтан ордны улсын харъяанаас үлдсэн азидуу төрхтэй бүх муслимуудыг ерөнхийд нь татарууд /оросууд тэгж хэлдэг/, Монгол турк гаралтай муслим бөө мөргөлтөн бүх хүмүүсээ Оросын эзэнт гүрэн татарууд гэдэг байсан. Гэх мэтчилэн л байна... Өөрөөр хэлбэл Иртышээс баруун тийш Крым Польш хүртлэх Ази царайтнууд бүгдээрээ татарууд л болж хувирсан байгаа биз дээ, хэдэн 10 сая хүн. Энд Монголд тэр тусмаа Хөлөн буйраар нутаглаж асан 9 Татаруудын холбооны талаар огт яриагүй, Одоогийн Татарстаны талаар өгүүлсөн.

Бас Монгол нутгийн Татарууд Монгол хэлтэй биш байх магадлалын талаар авч үзвэл тун бага. Зарим хүмүүсийн судалснаар бол Монгол нутгийн геологийн онцлог байдал, уур амьсгалын нөлөө нь 26-30 сая мал бэлчээрлэх боломжтой, нэг хүнд ногдох мал нь 28 толгой байх боломжтой байсан гэж үзвэл монгол нутагт 1 сая нүүдэлчин л зохицон амьдрахаас аргагүй байсан. Ийм тохиолдолд баахан монголчуудын зүүн талд хэдэн түрэгүүд үлдэж чадахгүй л байх гэж бодож байна. 7-р зуунаас хойш монголын зүүн биеэрх түрэгүүд нүүдэллэн одсон, үлдсэн хэд нь 5 зууны турш түрэг байж чадахгүй /хэлний хувьд/ нэг бол монгол нэг бол хамниган болно. Татар xүчэрxэг аймаг байсан Алтан улсын дайралтыг татар аймаг няцаадаг байсан гэж бодоxоор монголыг бүрдүүлэгч нэлээд том аймаг яx аргагүй мөн. Сүүлд Чингис xаан үxэр тэрэгний арлаас өндөр татар xүнийг цаазлаx тушаал өгч үнэндээ бол xядсан энэ үндэстэн монголд xүчээр ууссан одоо тэднийг туркууд эсвэл татарстан гэж яриx утгагүй юм. Товчхондоо татар бол монголын нэг xэсэг. Тэрэгний голтой чацуулан эрчүүдийг хороох нь үндэстэнг бүрэн устгасан хэрэг биш, түүнээс хойших тэрэгний голоос намханууд нь баруун тийш хийсэн аянд ханхар эрс болсон байх нь тодорхой шүү дээ...

Рашид ад адин бол харин үнэн хэлсэн байх, Татарууд бол халхавч цэрэг Монголын түрүүч магнай нь Татарууд тул монголыг нийтэд нь татарууд л гэсэн байх. Монгол цэргийн түрүүч татарууд, домгийн тартарусын нэр нь ойролцоо тул Монголчууд татар нэрээр алдаршсан байх. Мэдээж хэрэг баруун тийш одсон Монголын их цэргийн олонхи нь түрэг гаралтай нүүдэлчид /Найман, Хэрэйд, Кыргыз/ болсон нь ойлгомжтой. Кипчакуудын үлдэгдэл бол одоогийн казахууд байх. Бүхэл бүтэн үндэстэнг нэг аянаар устгана гэдэг бол бараг л боломжгүй шүү дээ. Кипчак, кумануудын хаадыг устгана гэдэг ард түмнийг бүхлээр нь устгасан гэсэн үг биш. Татарстан бол шууд утгаараа Монголын Алтан ордны нэрийг барьсан нүүдэлчин түрэг гарлын үндэстнүүдийн цогц, монгол нутгийн татаруудаас хол зөрөөтэй хүмүүс. Татарстан бол шал өөр, Харин Татарууд Хамаг Монголын зүүн өмнө хэсэгт байсан. Тэд Алтан улсад туслан Хамаг монголд хор учруулж байсан,тэгээд сvvлдээ Алтан улстайгаа муудсан. Харин Узбекуудын хувьд Монголтой мааш холын л хамаатай байх, бараг зүгээр л алтай язгуурын хэлтнүүд гэдгээрээ, бас Монголын Барулас омгийн доголон хаантай байснаараа л ойролцоо байх.

Хорезм улсын хаад нь түрэг гаралтай, ард иргэдийнх нь дунд түрэг, перс гэх мэт хүмүүс байсан. Тэр хавиар түрэг гаралтай огуз, сэлжүк, харлук гэх мэт аймгууд аль эрт 11-р зууны үед очоод эхэндээ хөлсний цэрэг маягаар алба хааж байгаад дараа нь тэндхийн пэрс/иран гаралтай улсуудыг эрхэндээ оруулж авсан. Хорезмийн мэдлийн Хорасан мужид жишээлбэл түрэг гаралтай Султан Санжирийн бунхан байсан, тэр нь одоогоор бол ертөнцийн нэг гайхамшиг болохоор юм байжээ. Тэрийг нь Чингис хааны хүү Толуй очоод шатаачихсан гэж 13-р зууны үеийн түүхч Ата Малик Жувэйни бичсэн байдаг.

Харин Казахстанд Хасарын харьяаны аймагууд байсан гэсэн мэр сэр цуурхал байдаг бол ундэсгүй байх. Хасарын удмынхны захирч байсан нь ойрадын хошууд аймаг, Зүүн Монголын Хорчин гэх мэт аймгууд байсан. Мөн Иран, Азарбаяжанд Илханы улсын үесэд тэднийхнээс мэр сэр байсан. Мөн Манжид уусаад алга болсон нэг аймаг байдаг.

Узбэкийн дунд Сарт гэж нэртэй хүмүүс бий. Тэдгээр нь иран тал нь давамгайлсан хүмүүс ба 13-р зууны уед монголчууд тэднийг Сартуул гэж нэрлэдэг байсан нь одоо болтол байж байгаа гэсэн үг. Бусад нь казахуудтай төстэй түрэгжүү боловч иран/персийн соёлд нилээн автсан хүмүүс бий. Узбэк гэдэг нэр анх Зүчийин угсааны Уз гэдэг нэртэй бэк гэдэг цолтой ноёны нэрээс гаралтай. Тэр хавиар хүний нэрээр нэрлэгдсэн Ногай гм аймгууд бий. Ондоогоор бол монголчуудтай нэг их холбогдохгүй.

Энд бараг холбогдолгүй юм хэлэх гэсэн юм, юу гэхээр манайхан шал худлаа үгээр чамирхацгаагаад байна. Хамаг Монгол гэдэг аймаг байгаагүй, харин хэрэйд, татар, мэргид нартай хил залгаа Монгол гэдэг л аймаг байсан. Тэр аймгийг Хамаг Монгол гэдэггүй байсан. Зүгээр л Монгол. Хэргийн учир нь Нууц Товчоонд байгаа ...Хамаг монголыг Хабул хаан захирч байв... гэсэн нэг өгүүлбэр юм. Энэ өгүүлбэрийг харахад ...Монголчуудыг бүгдийг нь Хабул хаан захирч байв... гэсэн утга тод байна. Харин тэр аймгийн нэрийг Хамаг монгол гээд байвал инээдтэй байх. Саяхан жуулчдад зориулсан нэг товхимол дээр бүр хамаг монгол эмпайр гээд биччихсэн байсан. Тэр үед Монгол нь аймаг байсан болохоос эмпайp болох яагаа ч үгүй байсан.

дэлгэрэнгvйгээр цааш унших...